Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kullanıcı tarafından sağlanan kopyalanmış metinlerden derlenmiştir.

---

🇹🇷 Türk İnkılabı ve Atatürk Dönemi: Dış Politika, Eğitim, Ekonomi ve İlkeler

📝 Giriş

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan yenik çıkması, Mondros Mütarekesi ve Sevr Antlaşması gibi ağır koşullarla devletin yıkılmasına zemin hazırlamıştır. Ancak Türk milletinin ortaya koyduğu direniş ruhu, Mustafa Kemal Paşa liderliğindeki Millî Mücadele ve İstiklal Savaşı'nın başarıyla sonuçlanmasını sağlamış, yeni Türk Devleti'nin kurulmasına vesile olmuştur. Emperyal devletlerin Sevr Antlaşması'nı hayata geçirme çabalarına rağmen, imzalanan Lozan Barış Antlaşması, yeni Türk Devleti'nin uluslararası alanda tanınmasında kritik bir rol oynamıştır.

Mustafa Kemal Paşa Dönemi'nde, Lozan'dan arta kalan Musul, dış borçlar, yabancı okullar ve nüfus mübadelesi gibi birçok iç ve dış politika sorunu büyük bir diplomatik çabayla çözüme kavuşturulmuştur. Balkan ve Sadabat Paktları'nın kurulması, Milletler Cemiyeti'ne giriş ve Hatay meselesinin çözümü gibi başarılar, bu dönemin dış politikadaki akılcı ve özverili yaklaşımlarının birer göstergesidir. Bu süreçte, tam bağımsız ve millî bir devlet olabilme yolunda önemli sınavlar verilmiş, özellikle II. Dünya Savaşı'nın sinyalleri iyi değerlendirilerek başarılı sonuçlar elde edilmiştir.

📚 Dış Politika Kavramı ve Tanımı

"Dış Politika" kavramı, modern anlamıyla I. Dünya Savaşı'ndan itibaren tartışılmaya başlanmıştır. Bu tarihten önce, dış politika genellikle birkaç önemli şahsın ilgilendiği "tabu" niteliğinde bir kavramdı. Büyük savaşın etkileri toplumları derinden etkilemeye başlayınca, özellikle Amerikalı hukukçular arasında tartışılmış ve enstitüler aracılığıyla derinlemesine incelenmiştir. Bu çalışmalar, II. Dünya Savaşı ile daha da önem kazanmıştır.

• Ömer Kürkçüoğlu'na göre: "Bir devletin başka bir devlete veya devletlere ya da daha geniş anlamıyla uluslararası alana karşı izlediği politikaya, dış politika diyebiliriz." ✅
• Tayyar Arı'ya göre: Uluslararası politikaların "girdisi" olarak ifade edilir ve "Bir devletin amaçları, hedefleri ve davranışları açısından bakar, bir devletin uluslararası sisteme veya diğer devletlere karşı tutumunu inceler. Örneğin, Türkiye'nin Orta Doğu veya Kıbrıs politikası vb." şeklinde tanımlanır. ✅

Devletlerin ve uluslararası kuruluşların birbiriyle olan ilişkileri ise uluslararası ilişkiler olarak tanımlanır. Dış politika ve uluslararası ilişkiler arasındaki temel fark şöyledir: Bir ülkenin kendi sınırlarının ötesine karşı izlediği politika o ülke açısından "dış politika" iken, daha geniş bir açıdan (sistem açısından) bakıldığında bu bir "uluslararası ilişkidir".

🎯 Türk Dış Politikasının Amaç ve İlkeleri

23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılmasıyla kurulan Yeni Türk Devleti, işgallere karşı mücadele ederken aynı zamanda siyasi, sosyal ve ekonomik alanlarda yenilikler yapmıştır. Bu dönemde dış politika, devletin en önemli meşguliyetlerinden biri olmuş ve Mustafa Kemal Atatürk Dönemi'nde millî siyaset adıyla takip edilmiştir.

Türk dış politikasının temel ilkeleri şunlardır:

• Akılcı ve Gerçekçi Olmak: Türkiye'nin dış politikası, mevcut koşulları ve uluslararası dengeyi göz önünde bulundurarak akılcı ve gerçekçi kararlar alır. 💡
• Hukuk Yoluyla Çözüm: Uluslararası sorunların çözümünde hukukun üstünlüğüne inanır ve barışçıl yolları tercih eder. ⚖️
• "Yurtta Sulh, Cihanda Sulh": Türk devletinin dış politikasının ana ilkesi, ülke içinde ve dünya genelinde barışı korumaktır. 🕊️
• Diyaloğa Açık ve Yapıcı: Devletlerarası ilişkilerde açık diyaloğu ve yapıcı yaklaşımları benimser. 🤝
• Güvenilirlik: Devletlerarası ilişkiler tarihini iyi bilerek, güvenilirlik esasına bağlıdır. 📜
• Barışçı, İnsaniyetçi ve Milliyetçi: Dış politika, barışçıl, insan haklarına saygılı, kendine güvenen ve milliyetçi bir yapıdadır. 🇹🇷
• Mazlum Milletlerle Alakadar Olmak: Dünya üzerindeki mazlum milletlerin sorunlarına duyarlıdır. 🌍
• İçişlerine Karışmamak: Diğer devletlerin içişlerine karışmama prensibini benimser. 🚫
• Dünya Barışına Katkı Sağlamak: Küresel barış ve istikrara aktif katkıda bulunmayı amaçlar. 🌐

Mehmet Gönlübol'un ifadesiyle Yeni Türk Devleti'nin dış politika amaçları ise şunlardır:

• Millî bir devlet kurmak. 🇹🇷
• Tam bağımsız bir devlet olmak. 🗽
• Modernleşmek ve demokratlaşmak. 📈
• Devleti ilelebet yaşatmak. ♾️
• Barışı korumak. 🕊️

📈 Türk Dış Politikasının Gelişme Evreleri

Türk Dış Politikası'nın ana eksenini, Batılı devletlerin Türklere ve coğrafyasına karşı duydukları ilgi ve heveslere karşı geliştirilmiş politikalar oluşturmuştur.

1️⃣ 1919-1923 Yılları Arasında Türk Dış Politikası (Millî Mücadele Dönemi)

Mustafa Kemal Paşa liderliğinde yürütülen bu dönemde, bir yandan işgalcilere, diğer yandan da İstanbul Hükümeti ve padişaha karşı mücadele edilmiştir. Bu evrenin amacı, ülkenin ve Anadolu insanının olup bitenlere karşı teşkilatlandırılmasıydı. Amasya Tamimi, Erzurum Kongresi ve Sivas Kongresi gibi çalışmalarla siyasi ve askerî bilinçlenme sağlanmaya çalışılmıştır.

• Misak-ı Millî: 28 Ocak 1920'de Son Osmanlı Meclis-i Mebusan'ında alınan Misak-ı Millî kararlarıyla ülkenin toprak bütünlüğü ve tam bağımsızlığı hedeflenmiştir. Mustafa Kemal Paşa, bu kararları "Wilson prensiplerinin insani maksatlarına göre ifadeye çalıştığını" belirtmiş, ancak asıl gücün "süvari, kuvvet, şeref ve haysiyetin müdafaa ettiği hudutlar" olduğunu vurgulamıştır. 📜
• Tam Bağımsızlık Hedefi: Toprak bütünlüğünün yanı sıra kapitülasyonların kaldırılması da tam bağımsızlığın bir parçası olarak görülmüştür.
• Diplomatik Çabalar: Mücadelenin kazanılması için ABD, Fransa ve Sovyetlerle diplomatik ilişkiler kurulmasına büyük çabalar gösterilmiştir. Bu, dış politikada yalnızlıktan kurtulma ve maddi-manevi destek sağlama amacı taşımıştır.
• Askeri Başarılar ve Uluslararası Konjonktür: Doğu Cephesi'nde Ermenilere karşı kazanılan zafer (Gümrü Antlaşması), Güney Cephesi'nde Fransızlara karşı mücadele (Ankara Antlaşması) ve Batı Cephesi'nde İnönü Savaşları, Sakarya, Büyük Taarruz gibi zaferler, ardından Mudanya Mütarekesi'nin imzalanmasıyla İstiklal Mücadelesi taçlanmıştır. Bu başarılar, Batılı devletlerin Türkiye'ye bakış açısını değiştirmiştir.
• Lozan Barış Antlaşması: 20 Kasım 1922 - 24 Temmuz 1923 tarihleri arasında gerçekleşen diplomatik mücadele, Kemal Melek'in ifadesiyle "diplomasinin bir zaferi" olmuştur. Sevr'in dikte edilen ilkeleri yırtılmış, Türkler siyasi, iktisadi ve mali haklarını konferans masasında elde etmeyi başarmışlardır. Bu başarı, günümüz Türkiye'sinin en büyük referanslarından biridir. 🏆

2️⃣ 1923-1930 Yılları Arasında Türk Dış Politikası (Lozan Sonrası Çözülemeyen Sorunlar)

Lozan Antlaşması, Türkiye'nin uluslararası platformdaki yerini güçlendirmiş olsa da, Yeni Türk Devleti'nin tüm sorunlarını çözüme kavuşturamamıştır. Bu dönemde Türkiye, Lozan'da çözümlenemeyen ve bazı uluslararası sorunlarla uğraşmıştır.

🗺️ Musul Meselesi

Lozan Antlaşması'yla çözümü daha sonraki görüşmelere bırakılan en önemli anlaşmazlıklardan biri Musul Meselesi'ydi.

• Tarihsel Arka Plan: Musul ve Irak, I. Dünya Savaşı'na kadar Osmanlı egemenliğindeydi. Bölgedeki zengin petrol yatakları, İngiltere, Fransa ve Almanya gibi devletlerin rekabet alanına dönüştürmüştü. Sykes-Picot gizli antlaşmasıyla Fransa'ya bırakılan Irak'ın önemli bir kısmı İngiltere'nin eline geçmiş, ancak Musul henüz Türk birliklerindeydi.
• Mondros ve İşgal: Mondros Mütarekesi'nin 7. maddesine dayanarak İngiltere Musul'u işgal etmiş, Türk birlikleri burayı boşaltmak zorunda kalmıştır.
• Sevr ve Misak-ı Millî: Sevr Antlaşması'nda bölge Türkiye'den ayrılarak müstakil bir Kürdistan sınırları içinde gösterilmişken, Misak-ı Millî kararlarında Musul millî bir mesele olarak Türk sınırları içinde kabul edilmiştir. (Atatürk'ün vasiyeti olarak da anılır.)
• Türk-İngiliz Gerginliği: TBMM Hükümeti, Musul'u elde tutmada kararlıydı. 1922'de Mustafa Kemal Paşa, Özdemir Bey komutasında Türk askeri birliklerini bölgeye göndermiş, adı konulmamış bir Türk-İngiliz Savaşı başlamıştır. Ancak Lozan Konferansı'nın başlaması bu hareketi sonlandırmıştır.
• Lozan ve Milletler Cemiyeti: Lozan'da Türk tarafının bölgenin Türklüğünü siyasi, tarihi, coğrafi, askeri, dini ve ırki delillerle ispat çabası İngiltere tarafından reddedilmiştir. Türk tarafının plebisit (halkoylaması) teklifi de kabul edilmemiş, meselenin çözümü için tarafların dokuz ay sonra ikili görüşmeler yapması, sonuç alınamazsa Milletler Cemiyeti'ne havale edilmesi kararlaştırılmıştır (Lozan Antlaşması 3. madde).
• Haliç Konferansı (1924): Taraflar 19 Mayıs 1924'te Haliç'te bir araya gelmiş, ancak uzlaşma sağlanamamıştır. İngiltere'nin Hakkari'nin Süryani çoğunluğuna sahip olduğunu iddia ederek Irak'a katılması gerektiğini ileri sürmesi görüşmeleri tıkamıştır. İngiltere, meseleyi Milletler Cemiyeti'ne taşıyarak istediği sonucu almayı hedeflemiştir.
• Milletler Cemiyeti Kararı: Cemiyet, Musul'un Irak'ta kalması ve Kürtlere birtakım haklar verilmesi gerektiği yönündeki komisyon raporunu kabul etmiştir.
• Türkiye'nin Tepkisi ve İç Sorunlar: Türkiye bu karara tepki göstermiş, ancak Şeyh Sait İsyanı ve diğer sosyo-ekonomik/siyasi meseleler nedeniyle eli kolu bağlı kalmıştır.
• 1926 Ankara Antlaşması: 5 Haziran 1926'da Türkiye, İngiltere ve Irak Hükümetleri arasında Sınır ve İyi Komşuluk Antlaşması imzalanmıştır.
  • Önemli Maddeler:
    • Türkiye ile Irak arasındaki sınır, Milletler Cemiyeti'nin saptadığı "Brüksel hattı" olacaktır (Madde 1).
    • Taraflar, bu sınırı kesin ve saldırıdan uzak kabul eder (Madde 5).
    • Sınır bölgesinde birbirleri aleyhinde propaganda örgütüne izin verilmeyecektir (Madde 12).
    • Irak Hükümeti, petrol gelirlerinin %10'unu 25 yıl süreyle Türkiye Hükümeti'ne ödeyecektir (Madde 14).
    • Irak Hükümeti, Türkiye lehinde siyasal eylemlerde bulunmuş kişilere genel af çıkaracaktır (Madde 15).
  • Petrol Hisse Payı: Türkiye, 14. maddede öngörülen %10 hissesini sermayeye çevirmek istediğinde, Irak 500.000 İngiliz lirası ödeyecektir.

💰 Dış Borçlar Meselesi

Lozan Antlaşması'yla çözüme kavuşturulamayan bu mesele, özellikle Türk-Fransız ilişkilerini olumsuz etkilemiştir.

• Fransa'nın Rolü: Osmanlı ülkesine en çok yatırım yapan ve borç veren devlet Fransa'ydı.
• Lozan ve İkili Görüşmeler: Lozan Antlaşması'nın 46. maddesine göre, taraflar arasında ikili görüşmelerle çözüm aranacaktı.
• Ödeme Planı ve Kriz: 1925'te başlayan görüşmeler 13 Haziran 1928'de sonuçlanmış ve Türk tezine göre bir ödeme planı yapılmıştır. Bu plan 1 Aralık 1928'de TBMM'de kabul edilmiş ve Osmanlı Duyun-ı Umumiyesi'nin faaliyetlerine son verilmiştir. Ancak 1929 Dünya Ekonomik Krizi, ödemelerde aksamalara yol açmıştır.
• Moratoryum ve Yeni Sözleşme: 1931'de ABD Başkanı Hoover'ın moratoryum ilan etmesiyle Türkiye de borç ödemelerini geciktirmiştir. Alacaklıların itirazları üzerine görüşmeler yeniden başlamış ve 22 Nisan 1933'te Paris'te Türkiye lehine yeni bir borç sözleşmesi imzalanmıştır.
• Moratoryum Tanımı: Vadesi gelmiş bir borcun kanun gereği, mahkeme kararı, karşılıklı anlaşma veya borçlunun tek taraflı kararıyla belirli bir süre veya sürekli olarak ödenmesinin ertelenmesi; borçlu tarafından alacaklıya borcun ödenmeyeceğinin ilan edilmesidir. ⚠️

🏫 Yabancı Okullar Meselesi

Lozan sonrası Türk-Fransız ilişkilerini etkileyen bir diğer konu da Fransız okulları ve diğer devletlerin kontrolündeki misyoner okullarıydı.

• Osmanlı'daki Durum: Osmanlı Devleti, milletler sistemiyle azınlıkların kimliklerini yaşatmasına imkan tanımış, bu okullar eğitim-öğretimin yanı sıra Hristiyanlık ve milliyetçi propagandaların odağı haline gelmişti (örn. Robert Koleji'ndeki Bulgar öğrenciler).
• Lozan Kararları: Lozan Konferansı'nda bu okulların Türk hükümetinin kontrolünde olması kararlaştırılmıştır.
• Türk Hükümetinin Kararlılığı: Başlangıçta ılımlı olan Fransa gibi ülkeler, Türkiye Cumhuriyeti'nin eğitim-öğretim alanında çıkardığı kanun ve reformlardan (1924 Tevhid-i Tedrisat, 1926 Maarif Teşkilatı yönetmeliği) rahatsız olmuştur. Türk hükümetinin bütün okulları Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlama, tarih ve coğrafya gibi dersleri Türkçe ve Türk öğretmenlerince okutma, idarecilerden birinin Türk olması gibi kararları kabul edilmek istenmemiştir. Hatta Papalık bile müdahale etmeye çalışmıştır. Türk hükümetinin kararlılığı bu tartışmalara son noktayı koymuş, ancak ilişkileri olumsuz etkilemiştir.

👥 Nüfus Mübadelesi Meselesi

Lozan Konferansı'nda ele alınan konulardan biri de Türkiye'de ve Yunanistan'da yaşayan Türk ve Rumların karşılıklı değişimiydi.

• Lozan ve 1923 Mukavele: Norveçli Nansen'in teklifi kabul görmüş ve 30 Ocak 1923'te "Rum ve Türk Ahalinin Mübadelesine Dair Mukavele" imzalanmıştır. İstanbul'da yaşayan Rumlar ile Batı Trakya'da yaşayan Türkler bu değişimin dışında tutulmuştur.
• "Etablis" Sorunu: Sözleşmenin uygulanması sırasında kimlerin yerleşmiş (etablis) kabul edileceği konusunda anlaşmazlıklar çıkmış, Yunanistan İstanbul'da daha çok Rum bırakmak istemiştir.
• Milletler Cemiyeti ve Gerginlik: İkili görüşmelerden sonuç alınamayınca mesele Milletler Cemiyeti'ne taşınmış, ancak buradan da bir çözüm çıkmamıştır. Yunanistan'ın Batı Trakya Türklerinin mallarına el koyması üzerine Türkiye de İstanbul'daki Rumların mallarına el koyarak karşılık vermiştir.
• Çözüm: Bu gerginlik, tarafların 1 Aralık 1926'da yeni bir antlaşma imzalamasıyla son bulmuştur. Ancak yine anlaşmazlıklar yaşanmış, ilişkiler kopma noktasına gelmiştir. Rumların daha çok zarar göreceği kanaati Yunan Başbakanı Venizelos'ta oluşunca ilişkilerde yumuşama olmuş ve 10 Haziran 1930'da yeni bir mübadele antlaşması imzalanarak sorun çözülmüştür.
• İlişkilerin Yumuşaması: Sorunların çözülmesinden sonra Yunanistan Başbakanı Venizelos'un Türkiye'ye resmi ziyareti (27-31 Ekim 1930), dostluk ve barış için yeni adımların atılmasına zemin hazırlamış, ileride Balkan Antantı'nın kurulmasına ortam sağlamıştır.

🚢 Bozkurt-Lotus Olayı

1926 yılında Türkiye ve Fransa arasında yaşanan bu olay, iki ülke ilişkilerini olumsuz etkilemiştir.

• Olayın Gelişimi: 2 Ağustos 1926'da Ege Denizi'nde seyreden Bozkurt adlı Türk gemisi, Fransız şirketine ait Lotus adlı gemiyle çarpışmış ve sekiz Türk kaybolmuştur. Her iki geminin kaptanı hakkında açılan davada dikkatsizlik ve kazaya sebebiyet suçundan cezalar verilmiştir.
• Fransa'nın Tepkisi: Fransa, Türkiye'yi kınayarak Fransız kaptanın salıverilmesini istemiş, ancak Türkiye bu talebi reddetmiştir.
• Lahey Adalet Divanı: Konu Lahey Adalet Divanı'na götürülmüş, Türkiye'yi Adalet Bakanı Mahmut Esat Bey (Bozkurt soyadını bu davadaki rolünden almıştır) temsil etmiştir.
• Türkiye Lehine Karar: Divan, 7 Eylül 1927'de Türkiye lehine karar vererek, Türkiye'nin uluslararası alanda hükm-ü şahsiyetini ve kimliğini bir kez daha kabul ettirmesini sağlamıştır. 🏅

3️⃣ 1930-1939 Yılları Arasında Türk Dış Politikası (Aktif Dış Politika Dönemi)

1923-1930 yılları arasında iç politikaya dönük çabalar ve Lozan'dan kalan dış politika meselelerinin çözümüyle geçen dönemin ardından, 1930'lardan itibaren Türkiye dış politikada daha aktif roller üstlenme gayretine girmiştir. Bu dönem, 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin etkileri ve revizyonist devletlerin (Almanya, İtalya) saldırgan politikalarıyla şekillenmiştir. Atatürk, 1935'te yaptığı bir konuşmada, "Yurdumuzu ve haklarımızı müdafaa edecek kuvvet olmak; barışı koruyacak uluslararası çalışma birliğine önem vermek" ilkelerini vurgulamıştır.

🌐 Türkiye'nin Milletler Cemiyeti'ne Katılması (18 Temmuz 1932)

Milletler Cemiyeti, I. Dünya Savaşı sonrası kurulan "Versailles" sistemini yaşatmak için oluşturulmuş uluslararası bir örgüttü.

• Başlangıçtaki Mesafe: Türkiye, başlangıçta Cemiyet'e sıcak bakmamış, özellikle Musul meselesinde Cemiyet'in yanlı tavrı Türkiye'nin örgüte yaklaşımında mesafeli durmasına neden olmuştur.
• Katılım Süreci: 1930'lara gelindiğinde Türkiye, uluslararası çalışmalarda dışarıda kalmıştı. Ancak 1928'de silahsızlanma komisyonlarında görev alması, 1929'da Briand-Kellog Paktı'nı imzalaması ve 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin Avrupa'yı etkilemesi, Türkiye'nin "Yeni Avrupa" projesinde yer alması gerektiği kanaatini oluşturmuştur.
• Davet ve Kabul: 1931'de Türkiye, Cemiyet'e üye olmayı prensipte kabul etmiştir. Cenevre'deki Silahsızlanma Konferansı'nda Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Bey'in açıklaması üzerine, 6 Temmuz 1932'de Milletler Cemiyeti Konseyi, Türkiye'yi üyeliğe davet etmiştir. Bu davet 9 Temmuz'da TBMM'de kabul edilmiş ve 18 Temmuz 1932'de kırk üç devletin ittifakıyla Türkiye'nin üyeliği resmen kabul edilmiştir. 🎉

🤝 Briand-Kellog Paktı (27 Ağustos 1928)

• Amacı: ABD Dışişleri Bakanı Kellog ve Fransa Dışişleri Bakanı M. Briand tarafından yürütülen görüşmeler sonucunda 27 Ağustos 1928'de Paris'te imzalanan bu pakt ile savunmaya dayanmayan savaş kanun dışı sayılmış ve devletlerarası ilişkilerde barışçıl yollara başvurulması esas alınmıştır.
• Türkiye'nin Katılımı: Türkiye de 8 Temmuz 1929'da bu pakta dahil olmuştur.

🌍 Balkan Antantı (9 Şubat 1934)

Türkiye, Lozan Antlaşması hükümlerini samimiyetle kabul etmiş ve politikalarına yansıtmıştır. Milletler Cemiyeti'ne katılması ve Balkan Devletleri'yle iyi ilişkiler kurma isteği, bu iyi niyetin göstergeleriydi.

• Dostluk Antlaşmaları: 1923'ten itibaren Arnavutluk (1923), Bulgaristan (1925), Yunanistan (1925) gibi Balkan devletleriyle dostluk antlaşmaları imzalanmıştır.
• Atatürk'ün Vizyonu: Mustafa Kemal Paşa, Balkanların birbiriyle çatışmasının anlamsızlığını vurgulayarak işbirliğinin dünya barışına katkı sağlayacağını belirtmiştir.
• Konferanslar ve İşbirliği: 1929'da Uluslararası Barış Kongresi'nde atılan ilk adımla, Atina (1930), İstanbul (1931), Bükreş (1932) ve Selanik'te (1933) konferanslar düzenlenmiştir. Balkan Tıp Federasyonu, Balkan Ziraat Odası gibi örgütler kurulmuştur.
• Revizyonist Tehdit: Dünya siyasetinde revizyonist-antirevizyonist mücadelenin başlaması ve Bulgaristan'ın revizyonist eğilimleri çalışmaları gölgelemiştir.
• Diplomatik Ziyaretler: Yunan Başbakanı Çaldaris'in Türkiye ziyareti (1933), İsmet Paşa'nın Sofya ziyareti (1933), Romanya Dışişleri Bakanı Titulescu'nun Türkiye ziyareti (1933) ve Tevfik Rüştü Bey'in Belgrad ziyareti (1933) gibi yoğun diplomatik çabalar sonucunda dostluk ve saldırmazlık antlaşmaları imzalanmıştır.
• Kuruluşu: Bu gelişmelerin nihayetinde Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya Dışişleri Bakanları Atina'da bir araya gelerek 9 Şubat 1934'te Balkan Antantı'nı kurmuşlardır. Böylece dört Balkan devleti, Almanya ve İtalya'nın emperyalist politikalarına karşı işbirliği yapmış, Türkiye de batı sınırlarını güvence altına almıştır. Atatürk, bu antlaşmayı "Balkan Devletleri'nin birbirlerinin varlıklarına özel saygı beslenilmesini göz önünde tutan mutlu bir belge" olarak değerlendirmiştir.

🌊 Boğazlar Meselesi ve Montrö Sözleşmesi (20 Temmuz 1936)

Boğazlar, I. Dünya Savaşı sonrası Mondros Mütarekesi ve Sevr Antlaşması'yla Türk denetiminden çıkmış, Lozan'da ise uluslararası bir komisyonun idaresine bırakılarak silahsızlandırılmıştı.

• Türkiye'nin Beklentileri: Bu durum Türkiye'nin beklentilerini karşılamaktan uzaktı, zira Milletler Cemiyeti üzerine düşeni yapmamış ve silahsızlanma vaatleri gerçekleşmemişti.
• Değişen Dünya Konjonktürü: 1930'lardan itibaren Japonya, İtalya ve Almanya'nın saldırgan politikaları (Japonya'nın Mançurya'ya saldırması, İtalya'nın Habeşistan'ı işgali, bu devletlerin Milletler Cemiyeti'nden ayrılması) Türkiye'yi yeni arayışlara sevk etmiştir.
• Uluslararası Destek: Türkiye'nin iyi niyetli çabaları sonuç vermiş, başta İngiltere olmak üzere Fransa ve Sovyet Rusya gibi devletler, kendi politikaları açısından Türkiye'nin tezlerini desteklemişlerdir.
• Montreux Konferansı: İtalya dışındaki Lozan'ı imzalayan devletler, Türkiye'nin Boğazlar hakkındaki taleplerini görüşmek üzere 22 Haziran 1936'da İsviçre'nin Montreux şehrinde bir araya gelmişlerdir.
  • Tezler: Türkiye, Boğazların idaresinin kendisine devredilmesini, savunma hakkının verilmesini ve geçişlerde yeni düzenlemeler yapılmasını istemiştir. Sovyet Rusya, Karadeniz'e geçecek gemi sayısının sınırlandırılmasını ve Boğazların silahlandırılmasını savunurken; İngiltere, Uluslararası Komisyonun devamını ve Boğazların askersizleştirilmesini istemiştir.
• Sözleşmenin İmzalanması: Konferansta Türkiye'nin tezleri doğrultusunda karar alınmış ve 20 Temmuz 1936'da Montreux Boğazlar Sözleşmesi imzalanmıştır. Sözleşme 20 yıllık olarak kabul edilmiş, ancak feshedilmediği için günümüzde de yürürlüktedir. İtalya 1938'de katılmıştır.
• Önemli Maddeler:
  • Boğazlarda denizden geçiş ve ulaşım serbestliği ilkesi kabul edilmiştir.
  • Barış zamanında ticaret gemileri bayrak ve yük ne olursa olsun tam serbestlikten yararlanır.
  • Savaş zamanında Türkiye muharip olmadığı takdirde ticaret gemileri serbest geçiş hakkına sahiptir.
  • Savaş zamanında Türkiye savaşan olduğu takdirde, düşmana yardım etmemek koşuluyla ticaret gemileri geçiş serbestliğinden yararlanır.
  • Türkiye kendini pek yakın savaş tehlikesi tehdidi karşısında görürse, geçiş hükümleri sürdürülür.
  • Savaş gemilerinin geçişi için Türkiye Hükümeti'ne diplomatik yoldan önceden ihbarda bulunulması gerekir.
  • Sivil hava gemileri için Türkiye Hükümeti hava yollarını gösterecektir.
  • Uluslararası Komisyonun yetkileri Türkiye Hükümeti'ne devredilmiştir.
  • Türkiye Hükümeti, savaş gemilerinin Boğazlardan geçişine ilişkin her hükmün yerine getirilmesini denetleyecektir.
• Türkiye İçin Önemi: Montreux Sözleşmesi'yle Türkiye'nin Boğazlar üzerindeki egemenlik hakkı tam anlamıyla sağlanmış, Türk-İngiliz yakınlaşması başlamış, Türkiye'nin uluslararası ilişkilerdeki ağırlığı artmış, Lozan'dan kalan önemli bir mesele halledilmiş ve Misak-ı Millî bu yönüyle gerçekleştirilmiştir. ✅

🤝 Sadabad Paktı (8 Temmuz 1937)

Türkiye, yeni bir dünya savaşına sürüklenmekte olduğunu erken bir zamanda görmüş ve ülkenin sınır güvenliğini sağlamak için çaba göstermiştir. Balkan Antantı ile batı sınırları güvence altına alındıktan sonra, benzer çabalar Orta Doğu devletleriyle de sürdürülmüştür.

• Revizyonist Tehdit: İtalya'nın saldırgan ve emperyalist politikaları (Habeşistan'ı işgali, Afrika, Balkanlar ve Anadolu'nun Roma mirası olduğu iddiaları) Türkiye'yi harekete geçirmiştir.
• Yakınlaşma: 1935'te İtalya'nın Habeşistan'ı işgali, Orta Doğu ülkelerini birbirine yakınlaştırmıştır. Türkiye, İran ve Irak, 1935'te Cenevre'de bir araya gelmiş ve bir antlaşma parafe edilmiştir. Daha sonra Afganistan da bu birliğe dahil olmuştur.
• İran-Irak Sınır Anlaşmazlığı: Paktın kurulmasını geciktiren asıl sebep, İran ve Irak arasındaki sınır anlaşmazlığıydı. Türkiye'nin arabuluculuk çabaları sonucunda 4 Temmuz 1937'de iki ülke arasında bir antlaşma imzalanarak sorun çözülmüştür.
• Paktın İmzalanması: Bu gelişme üzerine Türkiye, İran, Afganistan ve Irak arasındaki dörtlü pakt 8 Temmuz 1937'de Tahran'daki Sadabad Sarayı'nda imzalanmıştır. Pakt beş yıllığına imzalanmış olup, taraflar Milletler Cemiyeti esaslarına, Briand-Kellog Paktı'na bağlı kalacaklarını, birbirlerinin içişlerine karışmayacaklarını, sorunlarını diyalog yoluyla çözeceklerini ve birbirine saldırmayacaklarını kabul etmişlerdir.
• Önemi: Sadabad Paktı, 14 Ocak 1938'de TBMM tarafından kabul edilmiştir. Mustafa Kemal Atatürk, bu paktı "Cumhuriyet Hükümeti'nin doğuda izleyegelmekte bulunduğu dostluk ve yakınlık siyasetinin yeni bir kuvvetli adımı" olarak değerlendirmiştir. Böylece Türkiye doğu sınırlarını güvence altına almıştır. Pakt, II. Dünya Savaşı'yla birlikte kendiliğinden ortadan kalkmış, ancak bölge barışına önemli bir katkı sağlamıştır.

🇹🇷 Hatay Meselesi ve Hatay'ın Türkiye'ye Katılma Süreci

Osmanlı Devleti'nin Mondros Mütarekesi'ni kabul etmesinin sonuçlarından biri de İskenderun, Antakya (Sancak Bölgesi) bölgesinin işgal edilmesiydi.

• Statü: San-Remo görüşmelerinde (1920) Suriye ve Lübnan'ın Fransa'ya bırakılmasıyla Sancak, idari özerkliğini korumak şartıyla Halep yönetimine bağlanmıştır. Misak-ı Millî sınırları içinde gösterilmesine rağmen, bu statü 20 Ekim 1921'deki Ankara İtilafnamesi ve Lozan Antlaşması'yla teyit edilmiştir. Milletler Cemiyeti de 1923'te Fransız mandasını kabul etmiştir. Türkiye'nin ısrarıyla, nüfusunun büyük çoğunluğunun Türk olması nedeniyle bölgeye özel bir statü verilmiş ve Türklerin kültürel haklarını kullanmasına imkan tanınmıştır.
• Fransa'nın Tutumu ve Değişen Konjonktür: 1936'ya kadar bu şekilde idare edilen Sancak halkı, Türkiye ile bağlarını koparmamıştır. II. Dünya Savaşı'nın ayak seslerini hisseden Fransa, Suriye ve Lübnan'a bağımsızlıklarını vermiş, ancak Sancak Bölgesi'nin yönetimini Suriye'ye devretmiştir. Bu durum Türkiye'nin asla kabul edemeyeceği bir gelişmeydi.
• Türkiye'nin Girişimleri: Türkiye, Milletler Cemiyeti nezdindeki girişimlerinden sonuç alamayınca 9 Eylül 1936'da Fransa'ya nota vererek Sancak Bölgesi'ne bağımsızlık verilmesini istemiştir. Fransa'nın "Suriye'nin parçalanacağı" gerekçesiyle reddetmesi üzerine mesele Milletler Cemiyeti'ne taşınmıştır.
• Yeni Statü: Cemiyet, 14 Aralık'ta konuyu gündemine almış ve bir komisyon kurmuştur. İngiltere Dışişleri Bakanı'nın arabuluculuğuyla Sancak Bölgesi için yeni bir statü kabul edilmiştir (20 Ocak 1937). Uzmanlar komitesi tarafından hazırlanan rapora göre, İskenderun ve Antakya içişlerinde tam bağımsız, dışişlerinde Suriye'ye bağlı kalacak, ayrı bir anayasası olacak ve resmi dili Türkçe olacaktı (daha sonra Türkçe ve Arapça olarak kabul edilmiştir). Sancak'ın ülke bütünlüğü Türkiye ve Fransa tarafından teminat altına alınacaktı.
• Hatay Cumhuriyeti'nin Kuruluşu: Bu anlaşmaya rağmen Suriye'de protestolar ve isyanlar çıkmıştır. Milletler Cemiyeti'nin uygun gördüğü yeni anayasa 29 Mayıs 1937'de kabul edilmiş, seçim sistemi Türkler lehine değiştirilerek 3 Mayıs 1938'de seçimler yapılmıştır. Türkiye'nin kararlı tavrı ve Atatürk'ün "Hatay'ı alacağım!" sözleriyle ifade ettiği iradesi, Fransa'nın politikasını değiştirmeye zorlamıştır. 3 Temmuz 1938'de Türk-Fransız Askeri Antlaşması imzalanmış ve Türkiye 4 Temmuz'da 2500 kişilik askeri birliğini Sancak'a göndermiştir. Seçimler sonucunda Türkler 40 kişilik Meclis'te 22 milletvekili çıkarmış, 2 Eylül 1938'de toplanan Meclis, Tayfur Sökmen'i Cumhurbaşkanlığı'na, Abdulgani Türkmen'i Meclis Başkanlığı'na, Abdurrahman Melek'i Başbakanlığa seçmiştir. Sancak'ın adı Hatay Cumhuriyeti olarak ilan edilmiştir.
• Anavatana Katılım: Yaklaşık bir yıl varlığını sürdüren Hatay Cumhuriyeti, 29 Haziran 1939'da Meclis'te oybirliğiyle anavatana katılma kararı almıştır. 🇹🇷

⚠️ Önemli Not: Osmanlı Devleti'nde siyasi maksatla ortaya çıkan Kürt isyanları Cumhuriyet Dönemi'nde de devleti meşgul etmiştir. Lozan Konferansı sürecinde çözülemeyen Musul meselesi görüşülürken Nasturi İsyanları ve Şeyh Sait İsyanı'nın çıkması sorunun çözümünü zora sokmuştur.

🎓 Eğitim ve Kültür Alanındaki İnkılaplar

Eğitim, toplumların sosyal, kültürel ve ekonomik kalkınmalarının ana vasıtalarından biridir. Osmanlı Devleti'nin duraklama, gerileme ve dağılma sebepleri incelendiğinde, eğitim alanındaki eksiklikleri ve çağın gerisinde kalması önemli bir etken olmuştur. Tanzimat Dönemi'nde başlayan modernleşme hareketleri istenilen amaca ulaşamamış, gerçek anlamda modern eğitim-öğretim sistemine geçiş Cumhuriyet Dönemi'nde mümkün olmuştur.

💡 Mustafa Kemal Atatürk'ün Eğitim ve Kültür Anlayışı

Atatürk, büyük bir asker ve devlet adamı olmasının yanı sıra, aynı zamanda büyük bir eğitimci ve kültür adamıdır. O'nun eğitimle ilgili görüşleri, millî eğitim konusunu adeta bir uzman titizliğiyle ele aldığını göstermektedir. Türkiye'nin çağdaşlaşması için cehaletin ortadan kaldırılması ve eğitimin geniş halk kitleleri arasında yaygınlaştırılması gerektiğini vurgulamıştır.

• Eğitimin Önemi: Atatürk, Kurtuluş Savaşı'nın en bunalımlı günlerinde, Sakarya Savaşı devam ederken 16 Temmuz 1921'de Ankara'da Maarif Kongresi'ni toplamış ve millî ve çağdaş bir eğitimin temellerinin atılmasını istemiştir. "Maarif Vekili olmak ve millî irfanı yükseltmeğe çalışmak en büyük emelimdir." sözü, eğitime verdiği önemi açıkça göstermektedir. Ona göre "eğitim bir milleti ya hür, bağımsız, şanlı, yüce bir toplum halinde yaşatır, ya da bir milleti esarete ve sefalete terk eder."
• Millî Eğitim Sisteminin Temel İlkeleri:
  • Eğitim millî olmalıdır. 🇹🇷
  • Eğitimde birlik ve bütünlük esası güdülmelidir. 🤝
  • Eğitim laik olmalıdır. ☪️
  • Eğitim bilime dayanmalıdır. 🔬
  • Cehaletin ortadan kaldırılması esas amaç olmalıdır. 📚
  • Eğitimin hayata dayalı olması gerekir. 🧑‍🏫
  • Eğitim karma olmalıdır. 🚻
  • Eğitim çağdaş bir disiplin anlayışıyla yürütülmelidir. 🌐
• Öğretmenlere Verilen Değer: Atatürk, öğretmenleri "irfan ordusu" olarak nitelendirmiş ve "Yeni nesli, Cumhuriyet'in fedakar muallim ve mürebbileri, sizler yetiştireceksiniz, yeni nesil sizin eseriniz olacaktır." sözleriyle onlara verdiği değeri göstermiştir.

📜 Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Eğitim Alanındaki Gelişmeler

Osmanlı Devleti'nde eğitim, Selçuklulardan devralınan geleneksel kurumlarla (mahalle mektepleri, medreseler, Enderun) sürdürülmüştür.

• Gerileme ve Reform Arayışları: XVII. yüzyıldan itibaren Avrupa'daki gelişmeler karşısında gerileyen Osmanlı, III. Selim ve II. Mahmut dönemlerinde reformlara gitmiştir. Özellikle II. Mahmut Dönemi'nde Maarif-i Umumiye Nezareti kurulmuş ve ilköğretim mecburi hale getirilmiştir.
• Tanzimat Dönemi: 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile eğitim kurumları …