Bu çalışma materyali, "Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II" dersinin "Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası" ünitesi için, kullanıcı tarafından sağlanan ders metni ve sesli ders kaydının birleştirilmesiyle hazırlanmıştır.

---

🇹🇷 Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası: Bağımsızlık ve Barış Temelli Bir Vizyon

Giriş: Atatürk'ün Dış Politika Vizyonu ve Temel İlkeleri

Atatürk dönemi Türk dış politikası, Milli Mücadele'den zaferle çıkan ve Lozan Barış Antlaşması ile uluslararası alanda yerini alan genç Türkiye Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını pekiştirme ve bölgesel/küresel barışı koruma çabalarının bir yansımasıdır. Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde şekillenen bu politika, milli menfaatleri korurken, uluslararası hukuka saygılı ve barışçıl bir yaklaşım benimsemiştir.

💡 Atatürk'ün Dış Politika İlkeleri:

• Milli Bağımsızlık ve Toprak Bütünlüğü: Türkiye'nin siyasi bağımsızlığından asla taviz vermemek ve toprak bütünlüğüne saygı duyulmasını istemek.
• Barışçıl Çözüm Yolları: Uluslararası anlaşmazlıkları barışçı yollarla çözümlemek.
• Eşitlik ve Egemenlik: Devletlerin eşitliği ve millet egemenliği ilkesine saygılı olmak, içişlerine karışmayan devletlerle dostluk ilişkileri geliştirmek.
• "Yurtta Sulh, Cihanda Sulh": Bu ilke, sadece Türkiye'nin değil, tüm dünya milletlerinin huzur ve refahını hedefleyen evrensel bir vizyonu temsil eder. Atatürk'e göre, dünya milletlerinin mutluluğuna çalışmak, kendi huzur ve mutluluğunu temin etmek demektir.
• Akılcılık ve Gerçekçilik: Kendi gücüne dayanmak, diyaloglara açık olmak, geçmişten ders çıkarıp gelecek için hedeflerini zamanında hayata geçirmek.

Atatürk dönemi Türk dış politikası, yaşanan olaylar ve gelişmeler ışığında iki ana dönemde incelenebilir:

1. 1923-1930 Yılları: Lozan'da çözümü ertelenen sorunların ele alındığı dönem.
2. 1930-1938 Yılları: Dünya genelinde artan gerilimlere karşı çok taraflı sözleşmelerle bölgesel ve küresel barışa katkı sağlama dönemi.

---

1️⃣ 1923-1930 Yılları Türk Dış Politikası: Lozan Sonrası Sorunların Çözümü

Bu dönem, yeni kurulan Türk Devleti'nin ulusal bağımsızlığını ve egemenliğini pekiştirme, Lozan Barış Antlaşması'nda çözümü ileri bir tarihe bırakılan dış sorunları çözüme kavuşturma çabalarıyla geçmiştir.

1. Türk-İngiliz İlişkileri ve Musul Sorunu

⚠️ Musul Sorunu, Lozan sonrası Türk-İngiliz ilişkilerinin en gergin konusuydu.

• 📚 Misak-ı Milli sınırları içinde yer alan ve zengin petrol kaynaklarına sahip Musul, İngiltere için stratejik öneme sahipti.
• Gelişmeler:
  • Mondros Sonrası İşgal: İngiltere, Mondros Ateşkes Antlaşması'na aykırı olarak Musul'u işgal etti.
  • Lozan'da Erteleme: Lozan görüşmelerinde çözülemeyen sorun, dokuz ay içinde barışçı yollarla çözülememesi halinde Milletler Cemiyeti'ne taşınması kararıyla ertelendi.
  • Haliç Konferansı (1924): Türkiye (Fethi Bey) ve İngiltere (Percy Cox) arasında yapılan görüşmelerden sonuç alınamadı. İngiltere, Hakkari'nin de Irak'a bırakılmasını talep etti ve bölgedeki isyanları destekledi.
  • Milletler Cemiyeti Süreci: İngiltere konuyu Milletler Cemiyeti'ne taşıdı. Türkiye'nin plebisit talebi reddedildi. Milletler Cemiyeti Komisyonu, İngiliz tezini destekleyerek Musul'un Irak'ta kalmasını tavsiye etti.
  • Brüksel Hattı: Milletler Cemiyeti, geçici olarak Musul-Hakkari arasına Brüksel Hattı'nı çekti.
  • ✅ Ankara Antlaşması (5 Haziran 1926): Musul, Irak'a bırakıldı. Irak Hükümeti, Türkiye'ye 25 yıl süreyle petrol gelirinin %10'unu ödemeyi kabul etti. Bu, Misak-ı Milli'den bir taviz olsa da, Türkiye'nin statükoyu koruma ve barışı sürdürme isteğini gösterdi.

2. Türk-Yunan İlişkileri ve Etabli Anlaşmazlığı

⚠️ Nüfus Mübadelesi, Lozan'da kararlaştırılmasına rağmen uygulamada sorunlar yaşandı.

• 📚 Etabli (Yerleşik): 30 Ekim 1918'den önce İstanbul'a yerleşmiş Rumlar ve Batı Trakya'ya yerleşmiş Türkler mübadele kapsamı dışında bırakıldı.
• Anlaşmazlık: Yunanistan, Mondros öncesi İstanbul'da "bulunmuş" Rumların da etabli sayılmasını istedi, Türkiye buna karşı çıktı.
• Gerginlikler: Milletler Cemiyeti'nden sonuç alınamadı. Yunanistan Batı Trakya'daki Müslümanların, Türkiye ise İstanbul'daki Rumların mallarına el koymaya başladı. Rum Patrikhanesi seçimi de gerilimi artırdı.
• ✅ Çözüm (10 Haziran 1930): Yunanistan'ın tutumunu yumuşatmasıyla yeni bir anlaşma yapıldı. Bu, aynı yıl imzalanan Dostluk, Tarafsızlık, Uzlaşma ve Hakem Antlaşması'nın yolunu açtı.

3. Türk-Fransız İlişkileri

Fransa ile ilişkiler, Milli Mücadele sonrası birçok sorunla meşgul oldu.

• Türk-Suriye Sınırı: 1921 Ankara Antlaşması hükümleri Lozan'da kabul edildi. Sınırın kesin tespiti için komisyon kurulması kararı 1925'te hayata geçirildi.
• ✅ Dostluk ve İyi Komşuluk İlişkileri Sözleşmesi (30 Mayıs 1926): Suriye sınırı belirlendi ve sorunların barışçı yollarla çözüleceği, taraflardan birine saldırı olursa diğerinin tarafsız kalacağı kararlaştırıldı.
• Osmanlı Borçları: Lozan'da çözülemeyen borçlar, Paris'te kurulan bir komisyon tarafından ele alındı.
  • 1928 Anlaşması: Geçici bir çözüme ulaşıldı.
  • 1929 Ekonomik Bunalımı: Türkiye, 1931 Hoover Moratoryumu'na dayanarak ödemeleri durdurdu.
  • ✅ 1933 Yeni Ödeme Planı: Uzlaşmayla Türkiye'nin isteklerine uygun yeni bir plan kabul edildi. Borçlar 1954'e kadar ödendi.
• Yabancı Okullar Sorunu: Fransa, yabancı okullarda Türkçe ders zorunluluğuna karşı çıktı. Türkiye'nin kararlı duruşuyla birçok okul kapanmak zorunda kaldı.
• Adana-Mersin Demiryolu: Fransız şirketi tarafından işletilen demiryolunun devletleştirilmesi konusunda zor ikna edildi.
• ✅ Bozkurt-Lotus Davası: Türk ve Fransız gemilerinin çarpışması sonucu çıkan dava, Uluslararası Sürekli Adalet Divanı'nda Türkiye lehine sonuçlandı.

4. Türk-Sovyet İlişkileri

Milli Mücadele döneminden itibaren yakınlaşan Türk-Sovyet ilişkileri, bu dönemde de dostane seyretti.

• Moskova Antlaşması (16 Mart 1921): İlişkilerin temelini attı.
• ✅ Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması (17 Aralık 1925): Musul Sorunu'nun Türkiye aleyhine sonuçlanmasının ardından imzalandı. Taraflardan birine saldırı durumunda diğerinin tarafsız kalacağı ve karşı ittifaklarda yer alınmayacağı kararlaştırıldı.
• Antlaşmanın Uzatılması: 1929, 1931 ve 1935 yıllarında protokollerle uzatıldı. Türkiye, batılı güçlere karşı Sovyetler Birliği'ni denge unsuru olarak kullandı.

5. Türk-İtalyan İlişkileri

• İşgalden Dostluğa: İtalya, Anadolu'daki işgalini silahlı mücadeleye girmeden sonlandırıp Milli Mücadele'ye destek veren ilk işgalci devlet oldu.
• ✅ Tarafsızlık, Uzlaşma ve Yargısal Çözüm Antlaşması (30 Mayıs 1928): İyi ilişkilerin başlangıcı oldu. Ancak Mussolini'nin iktidara gelmesi ve yayılmacı politikalarıyla ilişkiler gerginleşti.

6. Doğudaki Ülkelerle İlişkiler

• Türk-Afgan İlişkileri:
  • ✅ Dostluk Antlaşması (1 Mart 1921): TBMM Hükümeti'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmalardan biri. Karşılıklı bağımsızlık tanındı, kültürel bağlar güçlendirildi (öğretmen ve subay gönderimi).
  • 1928 Tadili: Afganistan Kralı Amanullah Han'ın Türkiye ziyareti sonrası antlaşma güncellendi.
• Türk-İran İlişkileri:
  • Tanınma (1922): İran, TBMM Hükümeti'ni tanıdı ve büyükelçi atadı.
  • ✅ Güvenlik ve Dostluk Antlaşması (28 Nisan 1926): İlişkiler daha ileri bir boyuta taşındı.

---

2️⃣ 1930-1938 Yılları Türk Dış Politikası: Çok Taraflı Sözleşmeler ve Bölgesel Güvenlik

1930'lu yıllar, Almanya, İtalya ve Japonya'nın revizyonist politikalarıyla dünya genelinde çatışma ortamlarının yeniden gündeme geldiği bir dönemdi. Türkiye, bu süreçte barışın daim kılınması için çok taraflı sözleşmelere katılım yoluyla barışçı politikasını pekiştirdi.

1. Milletler Cemiyeti’ne Giriş

• Kuruluş Amacı: ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın "Ondört Madde"sine dayanarak dünya barışını korumak ve anlaşmazlıkları barışçı yollarla çözmek amacıyla kuruldu.
• Türkiye'nin Yaklaşımı: Musul Sorunu'ndaki tutumu nedeniyle başlangıçta mesafeli durulan Cemiyet'e, 1930'dan sonra statükonun devamlılığını sağlaması sebebiyle yaklaşıldı.
• ✅ Üyelik (1932): İspanya'nın teklifi ve Yunanistan'ın desteğiyle Türkiye, davetle (ilk kez uygulanan bir yöntem) oybirliğiyle Milletler Cemiyeti'ne üye oldu.
• Aktif Rol: Türkiye, Cemiyet'te aktif görevler üstlendi. 1937'de Türk Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras Konsey Başkanlığı yaptı.

2. Balkan Antantı’nın Kurulması

📊 Bölgesel Güvenlik İttifakı

• Gerekçe: İtalya'nın Akdeniz'deki yayılmacı politikaları ("Mare Nostrum") ve Bulgaristan ile Arnavutluk'un revizyonist duruşları, Türkiye'yi bölgede istikrar arayışına yöneltti.
• Hazırlıklar: Türkiye, 1930'da Yunanistan ile sorunlarını çözdü ve 1933'te Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya ile dostluk anlaşmaları imzaladı.
• ✅ Kuruluş (9 Şubat 1934): Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında Balkan Antantı Paktı imzalandı.
• İlkeler: Taraflar birbirlerinin sınırlarına güvence verdi, Balkanlar'daki hareketlerini birbirlerine danışacaklarını onayladı ve saldırı durumunda karşılıklı yardım kararı aldı.
• Sonuç: İkinci Dünya Savaşı sürecinde fiilen ortadan kalktı.

3. Montreux Boğazlar Sözleşmesi

✅ Türkiye'nin Boğazlar Üzerindeki Tam Egemenliği

• Lozan Boğazlar Sözleşmesi (1923): Boğazların uluslararası bir komisyon tarafından yönetilmesi ve askerden arındırılması kararlaştırılmıştı.
• Değişen Dengeler: 1930'lu yılların ortalarında Avrupa'daki dengelerin değişmesiyle bu durum Türkiye için yetersiz hale geldi.
• Görüşmeler: Türkiye'nin ısrarları sonucunda, İtalya hariç taraf devletlerin olumlu yaklaşımıyla 22 Haziran 1936'da Montreux'de görüşmeler başladı.
• ✅ Montreux Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936):
  • Lozan'da kurulan Uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırıldı.
  • Türkiye'nin boğazları askerileştirmesi onaylanarak boğazlarda tam egemenlik sağlandı.
  • Boğazlardan geçişler (savaş, barış, savaş tehdidi dönemleri için) savaş gemileri, ticaret gemileri ve hava araçları için Karadeniz'e kıyıdaş ve olmayan devletlere göre ayrı ayrı düzenlendi.
  • Türkiye, Bulgaristan, Fransa, İngiltere, Japonya, Romanya, Sovyetler Birliği, Yugoslavya ve Yunanistan tarafından imzalandı.

4. Sadabat Paktı’nın Kurulması

📊 Doğu'da Bölgesel Güvenlik İttifakı

• Gerekçe: Ortadoğu'da kalıcı barış ve istikrarı sağlamak, yeni kazanılmış egemenlik ve bağımsızlıkları vurgulamak.
• Hazırlıklar: Musul sorununun çözümünden sonra Irak'la, 1934'te Şah'ın ziyareti sonrası İran'la ilişkiler gelişti. Milli Mücadele'den beri dost olan Afganistan da sürece dahil oldu.
• ✅ Kuruluş (8 Temmuz 1937): İran, Irak, Afganistan ve Türkiye arasında Sadabat Paktı imzalandı.
• İlkeler: Tarafsızlık, saldırmazlık, içişlerine karışmama, uluslararası anlaşmazlıklarda danışma.
• Sonuç: İkinci Dünya Savaşı başlayınca fiilen ortadan kalktı.

5. Hatay’ın Anavatana Katılması

✅ Atatürk'ün "Şahsi Meselem" Dediği Konu

• Misak-ı Milli: İskenderun Sancağı (Hatay), Misak-ı Milli sınırları içinde yer alıyordu.
• Fransız Mandası: Sykes-Picot Antlaşması ile Fransız etki alanına bırakıldı, 1921 Ankara İtilafnamesi ile Suriye sınırları içinde özel bir yönetim şekliyle kaldı.
• Gelişmeler:
  • 1936: Fransa, Suriye'deki manda yönetimini bırakma kararı aldı ve Sancak'ı Suriye'nin bir parçası gibi ele alan bir madde ekledi.
  • Milletler Cemiyeti: Türkiye konuyu Milletler Cemiyeti'ne taşıdı.
  • 1937: Milletler Cemiyeti kararıyla Sancak'ın içişlerinde bağımsız, dışişlerinde Suriye'ye bağlı olması kabul edildi.
  • Hatay Devleti (6 Eylül 1938): Sancak, "Hatay Devleti" adını aldı.
  • ✅ Anavatana Katılma (23 Haziran 1939): Fransa ile imzalanan antlaşmayla Hatay, Türkiye'ye katıldı. Bu süreç, Atatürk'ün çabalarıyla tamamlandı.

---

Atatürk'ün Dış Politika Vizyonu ve Mirası

Atatürk dönemi Türk dış politikası, Lozan'dan kalan sorunların Musul hariç büyük ölçüde çözüme kavuşturulmasıyla Türkiye'nin uluslararası alandaki konumunu güçlendirmiştir. Bu politika, milli, bağımsız, modern, barışçı, aktif, akılcı, güvenilir ve gerçekçi nitelikleriyle öne çıkmıştır.

💡 Atatürk'ün Evrensel Barış Mesajı: Atatürk, 20 Mart 1937'de Ulus Gazetesi'nde yayınlanan demecinde ve Romanya Dışişleri Bakanı ile yaptığı görüşmede, dünya milletlerinin birbirine akraba olduğunu ve bir milletin mutluluğunun tüm dünya milletlerinin huzur ve refahına bağlı olduğunu vurgulamıştır. "Dünyanın filan yerinde bir rahatsızlık varsa bana ne dememeliyiz. Böyle bir rahatsızlık varsa tıpkı kendi aramızda olmuş gibi onunla alâkadar olmalıyız." sözleriyle, uluslararası işbirliği ve dayanışmanın önemini belirtmiştir.

Bu dış politika anlayışı, kendi gücüne dayanıp diyaloglara açık olan, geçmişi anlayıp gelecek için ders çıkaran, hedeflerini zamanında hayata geçiren özelliklerini korumuştur. Atatürk'ün ulusal çıkarları her durumda ön planda tuttuğu dış politika anlayışı, Türkiye'nin temel diplomasi prensibi olarak sağlam temeller atmıştır.

---

Anahtar Kavramlar 📚

• Misak-ı Milli: Milli Yemin; Türk Kurtuluş Savaşı'nın siyasi manifestosu ve Türkiye'nin ulusal sınırlarını belirleyen ilkeler bütünü.
• Etabli: Yerleşik; nüfus mübadelesinde belirli bir tarihten önce yerleşmiş kabul edilen ve mübadele dışı bırakılan kişiler.
• Milletler Cemiyeti: Birinci Dünya Savaşı sonrası uluslararası barışı ve güvenliği korumak amacıyla kurulan uluslararası örgüt.
• Balkan Antantı: Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında bölgesel güvenliği sağlamak amacıyla kurulan ittifak.
• Montreux Boğazlar Sözleşmesi: Türkiye'ye Boğazlar üzerinde tam egemenlik ve askerileştirme hakkı tanıyan uluslararası antlaşma.
• Sadabat Paktı: Türkiye, Irak, İran ve Afganistan arasında Doğu'da bölgesel barış ve güvenliği sağlamak amacıyla kurulan ittifak.
• Hoover Moratoryumu: 1931'de ABD Başkanı Herbert Hoover tarafından ilan edilen, Birinci Dünya Savaşı borç ödemelerini bir yıl süreyle askıya alan moratoryum.

---

Değerlendirme Soruları 🤔

1. Atatürk'ün dış politikadaki temel prensiplerini ve "Yurtta Sulh, Cihanda Sulh" ilkesinin anlamını açıklayınız.
2. 1923-1930 yılları arasında Türk dış politikasını meşgul eden başlıca sorunları (Musul, Etabli, Fransa ile ilişkiler) ve bu sorunların nasıl çözüldüğünü örneklerle açıklayınız.
3. 1930-1938 yılları arasında Türkiye'nin katıldığı çok taraflı sözleşmeleri (Milletler Cemiyeti, Balkan Antantı, Montreux, Sadabat Paktı) ve bu sözleşmelerin Türkiye'nin dış politikasına katkılarını değerlendiriniz.
4. Hatay Sorunu'nun çözüm sürecini ve Atatürk'ün bu konudaki rolünü özetleyiniz.