Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynakları birleştirilerek oluşturulmuştur.

---

🇹🇷 Türkiye'nin Çalkantılı Yılları: 1960-1980 Dönemi Siyasi ve Askerî Gelişmeler

Giriş

Türkiye Cumhuriyeti tarihinde 1960-1980 yılları arası, çok partili hayata geçişin ardından yaşanan sıkıntılı, problemli ve çalkantılı olaylara sahne olmuştur. Dünya genelindeki Soğuk Savaş'ın da etkisiyle şekillenen bu dönem, Türkiye'de iç siyasi hareketlilik ve bir dizi askerî müdahale ile kendini göstermiştir. On yıllık istikrarlı bir siyasi iktidarın ardından gelen 1960 darbesi, ülkeyi yirmi yıl sürecek istikrarsız bir döneme sürüklemiştir. Bu süreçte 27 Mayıs 1960 darbesi, 12 Mart 1971 muhtırası ve 12 Eylül 1980 askerî darbesi, sorunların siyaset eliyle çözülmesine imkân tanımamıştır.

---

1. 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi ve Sonrası Gelişmeler

1.1. Darbeye Giden Süreç

✅ Demokrat Parti (DP) İktidarı ve Ordu İlişkisi: 14 Mayıs 1950 seçimleriyle iktidara gelen DP'yi başlangıçta destekleyen ordunun büyük bir kısmı, zamanla ordu içindeki tasfiyeler, alt rütbeli subayların rahatsızlıkları ve ekonomik sıkıntılar nedeniyle huzursuzlanmıştır. ✅ Cuntaların Örgütlenmesi: 1954'ten itibaren örgütlenen cuntalar, DP'nin antidemokratik icraatlarına (örn. Tahkikat Komisyonu'nun kurulması) karşı hızla büyümüştür. ✅ Toplumsal Gerilim: Muhalefet üzerindeki baskılar, ordu ve üniversite gençliği arasındaki huzursuzluğu artırmış, öğrenci olayları önlenemez boyutlara ulaşmıştır. Bu durum, ordunun demokrasiyi raydan çıkardığı ve otoriter bir idareye yöneldiği gerekçesiyle hükûmete müdahale etme kararı almasına yol açmıştır.

1.2. Darbenin Gerçekleşmesi ve Kadrosu

🗓️ 27 Mayıs 1960 sabahı, komuta zinciri dışında harekete geçen ordu, yönetime el koymuştur. Darbe, halktan ve diğer güçlerden bir mukavemet görmediği için kansız tamamlanmıştır. 📚 Millî Birlik Komitesi (MBK): DP iktidarını deviren kadro, General Cemal Gürsel liderliğinde 38 kişilik MBK çatısı altında toplanmıştır. ⚠️ İlk İcraatlar:

• TBMM ve hükûmet feshedildi.
• Siyasal faaliyetler yasaklandı.
• Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes ve diğer DP'liler tutuklanarak Yassıada'ya gönderildi.
• Cemal Gürsel, Devlet Başkanı, Başbakan, Başkomutan ve MBK başkanı oldu.
• Geçici bir anayasa komisyonu oluşturularak askerî yönetimin hukuki çerçevesi belirlendi.
• MBK, yasama ve yürütme yetkilerini kullanırken, yargı bağımsız bırakıldı ancak ölüm cezalarını onaylama veya veto etme hakkına sahip oldu.

1.3. MBK'nin Tasfiyeleri

MBK, darbe sonrası toplumsal ve kurumsal yapıyı yeniden şekillendirmek amacıyla geniş çaplı tasfiyelere gitmiştir:

• Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK): 5 bini aşkın subay (235 general, albayların %80'i, yarbayların %50'si, binbaşıların %10'u) emekliye sevk edildi. Emekli edilen generallerin örgütlendiği EMİNSU Derneği'nin darbe girişimi başarısız oldu.
• Üniversiteler: 147 akademisyen tasfiye edildi. Bu durum, dönemin rektörlerinin istifasıyla büyük tepkilere yol açtı.
• Yüksek Yargı: Yargıtay'dan 66, Danıştay'dan 28 üye ile 520 hâkim ve savcı emekliye ayrıldı.

1.4. 14'lerin Tasfiyesi ve Silahlı Kuvvetler Birliği

💡 MBK İçi Ayrışma: MBK içinde iktidarı sivillere devretmek isteyen ılımlılar ile siyasi reformlar yapmak isteyen radikaller arasında görüş ayrılıkları ortaya çıktı. 🗓️ 13 Kasım 1960'ta Alparslan Türkeş liderliğindeki 14 radikal üye tasfiye edilerek yurt dışına gönderildi. 📚 Silahlı Kuvvetler Birliği: Bu tasfiyeler, TSK içinde yaşanan endişeleri gidermek ve olası cunta girişimlerini önlemek amacıyla Talat Aydemir öncülüğünde Silahlı Kuvvetler Birliği'nin kurulmasına yol açtı. Birlik, MBK üzerinde etkili bir güç haline geldi ve seçimlerin 29 Ekim 1961'den önce yapılmasını kararlaştırdı.

1.5. Yassıada Yargılamaları ve İdam Kararları

⚖️ 27 Mayıs darbesi sonrası tutuklanan 592 DP mensubu, Yüksek Adalet Divanı'nda 19 farklı davadan yargılandı. En ciddisi "Anayasa İhlal Davası" idi. ⚠️ İdamlar: Yargılamalar sonucunda 15 idam kararı çıktı. Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan'ın cezaları onaylanarak 16-17 Eylül 1961'de infaz edildi. Bu idamlar, Türkiye'deki ayrışmayı derinleştirmiştir.

---

2. Sivil Siyasete Geçiş Çabaları ve Yeni Oluşumlar (1961-1965)

2.1. 1961 Anayasası ve Kurucu Meclis

📚 Kurucu Meclis: 27 Mayıs darbesinin ardından yeni bir anayasa için çalışmalar başlatıldı. 6 Ocak 1961'de MBK ve Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis kuruldu. ✅ 1961 Anayasası: Bireysel hak ve özgürlükleri genişleten, yasama ve yargı arasında iktidar yetkilerini bölen bir yapıya sahipti. Ancak aynı zamanda Millî Güvenlik Kurulu (MGK) gibi askerî vesayeti taşıyan kurumlar oluşturulmuş, 27 Mayıs'ı gerçekleştiren askerler ömür boyu "tabii senatör" yapılmıştır. Anayasa, 9 Temmuz 1961'de halkoyuna sunularak %61.5 evet oyuyla kabul edildi ve Türkiye'de bir anayasa için yapılan ilk halkoylaması oldu.

2.2. Yeni Siyasi Partiler

13 Ocak 1961'de siyasi faaliyetlere sınırlı izin verilmesinin ardından yeni partiler kuruldu:

• 📚 Adalet Partisi (AP): 11 Şubat 1961'de Ragıp Gümüşpala başkanlığında kuruldu ve DP'nin oylarına talip oldu.
• 📚 Yeni Türkiye Partisi (YTP): 13 Şubat 1961'de Ekrem Alican başkanlığında kuruldu.
• 📚 Türkiye İşçi Partisi (TİP): 13 Şubat 1961'de Avni Erakalın tarafından kurulan, Mehmet Ali Aybar'ın başkanlığını yaptığı güçlü bir sosyalist partiydi.
• 📚 Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (CKMP): Osman Bölükbaşı liderliğindeki bu parti, DP'nin mirasçısı olduğunu belirtti.

2.3. Darbe Sonrası İlk Seçimler ve Koalisyonlar

🗓️ 15 Ekim 1961'deki ilk seçimlerde hiçbir parti tek başına çoğunluğu elde edemedi ve Türkiye ilk defa koalisyon hükûmetleriyle tanıştı. Seçim sonuçları, 27 Mayıs rejimine karşı bir tepki olarak yorumlandı. 💡 Çankaya Protokolü: Seçim sonuçlarından rahatsız olan bazı askerî gruplar, Talat Aydemir öncülüğünde müdahale planlasa da, Genelkurmay Başkanı Cevdet Sunay'ın araya girmesiyle engellendi. Bu durum, emekli subayların geri dönmemesi ve Yassıada mahkûmlarına af çıkarılmaması gibi kararları içeren "Çankaya Protokolü" ile sonuçlandı. 🤝 İlk Koalisyon: Cemal Gürsel'in Cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından İsmet İnönü başbakanlığında CHP-AP koalisyonu kuruldu. Ancak bu koalisyon, DP'li vekiller için af talebi gibi nedenlerle kısa ömürlü oldu.

2.4. Talat Aydemir Darbe Girişimleri

Albay Talat Aydemir, 1962 ve 1963 yıllarında iki başarısız darbe girişiminde bulundu:

• 1️⃣ 22 Şubat 1962 Girişimi: Askerî müdahale isteyen subaylar tarafından planlandı ancak Sunay ve İnönü tarafından engellendi.
• 2️⃣ 20-21 Mayıs 1963 Girişimi: Aydemir'in "çengel sistemi" ile örgütlendiği bu girişim de başarısız oldu. İkinci girişimin ardından Talat Aydemir ve Fethi Gürcan idam edildi.

2.5. Sol ve Liberal Çevrelerde Canlanma

1961 Anayasası'nın getirdiği özgürlükçü ortam, sol ve liberal çevrelerde canlanmaya yol açtı:

• 📚 Forum Dergisi (1954-1970): DP'nin antidemokratik uygulamalarına karşı Batılı demokrasi anlayışını savunan, başlangıçta liberal, sonra sol isimlerle sola kayan bir yayın organıydı.
• 📚 Yön Dergisi (1961): Doğan Avcıoğlu ve Mümtaz Soysal gibi isimler tarafından çıkarılan bu dergi, "Yön Bildirisi" ile Atatürk devrimleri, sosyal adalet ve millî kalkınma gibi konuları vurguladı. Sosyalizmi "tek çıkar yol" olarak gören Yön hareketi, orduya "zinde kuvvet" olarak güveniyor ve parlamenter rejimi eleştiriyordu.
• 💡 TİP-MDD Ayrışması: 1960'lı yıllarda sol içinde TİP (demokratik yollarla iktidar) ve Millî Demokratik Devrim (MDD) (askerî-sivil aydın işbirliği, parlamentoyu reddetme) arasında temel bir tartışma yaşandı.

2.6. İşçi ve Öğrenci Hareketleri

• İşçi Hareketleri: 27 Mayıs sonrası sendikalar darbeyi destekledi. 1961 Anayasası ile sendikalaşma ve grev hakkı anayasal güvence altına alındı. TİP'in kurulmasıyla işçi sınıfı siyasallaştı ve Sümerbank, Saraçhane, Kavel gibi önemli işçi eylemleri yaşandı.
• Öğrenci Hareketleri: 1960'lı yıllarda dünya genelinde yükselen öğrenci hareketleri Türkiye'de de etkili oldu. 28-29 Nisan 1960 olayları gençlik için bir "mit" haline geldi. Sağcı gençlik (MTTB, Ülkü Ocakları) ve solcu gençlik (FKF, Dev-Genç) örgütlenmeleri güçlendi.

2.7. Dış Politika Gelişmeleri

• Küba Krizi (Ekim 1962): Türkiye'deki füzelerin ABD-SSCB pazarlığında kullanılması, Türkiye için bir uyarı niteliği taşıdı.
• Kıbrıs Olayları (1963-1964): Makarios'un 1960 Anayasası'na aykırı hareketleri ve Türklere yönelik baskılar çatışmalara yol açtı. Türkiye'nin sınırlı müdahalesi uluslararası bir sorun haline geldi.
• ⚠️ Johnson Mektubu: ABD, 1964'te Johnson Mektubu ile Türkiye'yi Kıbrıs'a müdahale etmemesi konusunda uyardı ve NATO envanterinin kullanılamayacağını belirtti. Bu durum, Türkiye'nin dış politikada yalnızlaşma endişelerini artırdı.

---

3. Adalet Partisi İktidarı ve 12 Mart Muhtırası (1965-1971)

3.1. 1965 Seçimleri ve AP İktidarı

🗓️ 10 Ekim 1965 genel seçimlerinde Süleyman Demirel liderliğindeki AP, %52.9 oy oranıyla tek başına iktidara geldi. Demirel hükûmeti, ekonomik sorunlara öncelik verdi ve askerî vesayetle "millî irade" kavramı üzerinden mücadele etti. ✅ Cumhurbaşkanlığı Seçimi: 1966'da Cumhurbaşkanı Gürsel'in sağlık durumunun kötüleşmesi üzerine, askerî kanadın baskısıyla Cevdet Sunay Cumhurbaşkanı seçildi.

3.2. CHP'de "Ortanın Solu" ve Ayrışmalar

💡 1966'da CHP, Bülent Ecevit liderliğinde "ortanın solu" politikasını benimseyerek sosyal demokrat bir programa yöneldi. Bu durum partide ayrılıklara yol açtı ve Turhan Feyzioğlu liderliğindeki bir grup 12 Mayıs 1967'de Güven Partisi'ni (GP) kurdu.

3.3. Kıbrıs Sorunu ve Gerginlikler

1967'de Kıbrıs'ta olaylar yeniden patlak verdi. Rumların Türklere yönelik saldırıları, Türkiye ile Yunanistan arasında savaş ihtimalini gündeme getirdi. NATO ve ABD'nin araya girmesiyle gerginlik geçici olarak çözüldü.

3.4. Yeni Siyasi Partiler ve Gençlik Örgütlenmeleri

• 📚 Birlik Partisi (BP): 1966'da Alevilerin siyasal örgütü olarak kuruldu.
• 📚 Milliyetçi Hareket Partisi (MHP): Alparslan Türkeş'in 1965'te CKMP'ye girmesiyle parti ideolojik bir dönüşüm geçirdi ve 1969'da adını MHP olarak değiştirdi. Ülkü Ocakları gibi gençlik örgütlenmeleri güçlendi.
• 📚 Millî Nizam Partisi (MNP): 1970'te Necmettin Erbakan liderliğinde kuruldu.
• 📚 Demokratik Parti (DP): 1970'te AP içindeki muhalifler tarafından kuruldu.
• Öğrenci Hareketleri: 1969 seçimlerine doğru öğrenci olayları tırmanışa geçti. Sağcı Ülkü Ocakları ve solcu Dev-Genç gibi örgütlenmeler güçlendi.

3.5. Ekonomik Sorunlar ve Toplumsal Olaylar

1969 seçimlerinde AP tekrar birinci parti olsa da, II. Demirel hükûmeti ekonomik sorunlar, yolsuzluk iddiaları ve toplumsal olaylarla karşı karşıya kaldı.

• 📈 Ekonomik Bunalım: Ekonomik göstergeler bozuldu, 1970'te devalüasyon yapıldı (1 ABD doları 9 TL'den 15 TL'ye çıktı).
• ⚠️ İşçi Hareketleri: DİSK'in sendikal faaliyetlerini kısıtlayan yasa tasarısı üzerine 15-16 Haziran 1970'te büyük işçi hareketleri yaşandı.

3.6. 12 Mart 1971 Muhtırası

Ordu içinde artan rahatsızlıklar üzerine, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Memduh Tağmaç liderliğindeki kuvvet komutanları 12 Mart 1971'de bir muhtıra yayımladı. Muhtırada hükûmet ve parlamento mevcut durumdan sorumlu tutuldu, güçlü bir hükûmet istendi, aksi takdirde idareye el koyma tehdidinde bulunuldu. Başbakan Demirel istifa etti ve 11 ilde sıkıyönetim ilan edildi.

---

4. 12 Mart Muhtırasından 1980 Askerî Darbesine Kadar Türkiye (1971-1980)

4.1. Ara Rejim Hükûmetleri (Nihat Erim Dönemi)

12 Mart Muhtırası'nın ardından Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay, hükûmeti kurma görevini Nihat Erim'e verdi. Erim hükûmetleri, "anarşiyi durdurmak" amacıyla baskıcı ve antidemokratik uygulamalara girişti, sıkı maliye politikaları izledi ve dış politikada içe kapanmacı bir çizgi benimsedi.

• Siyasi Kapatmalar: MNP (laikliğe aykırı) ve TİP (bölücülük) kapatıldı.
• Anayasa Değişiklikleri: 1961 Anayasası'nın siyasal ve ekonomik özgürlüklerle ilgili maddelerinde kısıtlayıcı düzenlemeler yapıldı.
• Baskılar: Gençlik örgütleri dağıtıldı, sendikal faaliyetler yasaklandı, birçok akademisyen ve aydın tutuklandı.
• Öğrenci Liderlerinin Yargılanması ve İdamlar: Yusuf Arslan, Deniz Gezmiş ve Mahir Çayan gibi öğrenci liderleri ve silahlı örgüt üyeleri yakalandı. Mahir Çayan ve arkadaşları Kızıldere'de öldürüldü. Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Arslan 6 Mayıs 1972'de idam edildi.
• Nihat Erim, artan tepkiler üzerine 17 Nisan 1972'de istifa etti.

4.2. Diğer Hükûmetler ve Cumhurbaşkanlığı Seçimi

Erim'in istifasının ardından Ferit Melen ve Naim Talu hükûmetleri kuruldu. Sıkıyönetim devam etti. 1973'te yaşanan Cumhurbaşkanlığı seçimi krizi sonucunda Fahri Korutürk Cumhurbaşkanı seçildi.

4.3. 1973 Seçimleri ve Koalisyon Dönemi (CHP-MSP)

🗓️ 15 Ekim 1973 seçimlerinde CHP birinci parti olmasına rağmen tek başına iktidara gelemeyince, Türkiye'de yeniden koalisyon dönemi başladı. 🤝 CHP-MSP Koalisyonu: Bülent Ecevit liderliğindeki CHP ile Necmettin Erbakan liderliğindeki Millî Selamet Partisi (MSP) arasında sürpriz bir koalisyon kuruldu (26 Ocak 1974).

4.4. Kıbrıs Barış Harekâtı

🗓️ 15 Temmuz 1974'te Yunanistan'daki askerî cuntanın desteğiyle Kıbrıs'ta darbe girişimi yaşandı. Türkiye, adaya müdahale kararı alarak 20 Temmuz ve 14 Ağustos 1974'te iki harekât gerçekleştirdi ve adanın yaklaşık %40'ını kontrol altına aldı. 💡 Hükûmet Krizi: Harekâtın başarısının ardından Ecevit, erken seçim kararı alarak istifa etti ancak siyaset tıkandı ve uzun süren hükûmet krizleri yaşandı.

4.5. Milliyetçi Cephe Hükûmetleri

• I. Milliyetçi Cephe (MC) Hükûmeti: 1975'te Süleyman Demirel liderliğinde AP, MSP ve MHP'den oluşan I. MC Hükûmeti kuruldu. Bu dönemde siyasi şiddet eylemleri arttı, sağ ve sol gruplar arasındaki çatışmalar yoğunlaştı. Ekonomik bunalım ve yolsuzluk olayları hükûmeti yıprattı. 1 Mayıs 1977'deki Taksim katliamı gibi olaylar yaşandı.
• II. Milliyetçi Cephe Hükûmeti: 1977 seçimlerinin ardından CHP birinci parti olmasına rağmen çoğunluğu sağlayamadı. Demirel liderliğinde II. MC Hükûmeti kuruldu. Bu dönemde siyasi cinayetler ve toplumsal huzursuzluk daha da arttı. Demirel hükûmeti gensoruyla düşürüldü.

4.6. Bülent Ecevit'in Azınlık Hükûmeti ve 12 Eylül 1980 Askerî Darbesi'ne Doğru

🤝 Güneş Motel Olayı: Bülent Ecevit, AP'den ayrılan milletvekillerinin desteğiyle azınlık hükûmeti kurdu (5 Ocak 1978). ⚠️ Terör ve Ekonomik Bunalım: Ecevit hükûmeti döneminde terör olayları tırmandı, ekonomik sorunlar derinleşti. IMF ile anlaşma yapılmasına rağmen düzelme sağlanamadı. Temel tüketim maddelerinde sıkıntı, karaborsa ve yüksek enflasyon yaşandı.

• Ecevit, 1979 ara seçimlerindeki başarısızlık üzerine istifa etti.
• Demirel Azınlık Hükûmeti: 1979'da Demirel azınlık hükûmetini kurdu. Sıkıyönetim genişletilmesine rağmen anarşi ve siyasi cinayetler (Nihat Erim, Kemal Türkler) önlenemedi. Çorum Olayları gibi büyük çatışmalar yaşandı.
• 📊 24 Ocak Ekonomik Kararları: Turgut Özal liderliğinde alınan bu kararlarla büyük bir devalüasyon yapıldı (1 ABD doları 47.5 TL'den 70 TL'ye çıkarıldı).
• Cumhurbaşkanlığı Sorunu: Cumhurbaşkanı Korutürk'ün görev süresi doldu (6 Nisan 1980) ancak Meclis altı ay boyunca yeni bir cumhurbaşkanı seçemedi (115 tur).
• 🗓️ 12 Eylül 1980 Askerî Darbesi: Ordu üst yönetimi, 6 Eylül 1980'deki Konya Mitingi gibi olayları "irtica tehdidi" olarak algıladı ve 12 Eylül 1980 günü askerî müdahaleyle yönetime el koydu. Genelkurmay Başkanı Kenan Evren liderliğindeki Millî Güvenlik Konseyi (MGK), ülke yönetimini devraldı.

---