Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

🇹🇷 Türkiye'de Koalisyonlar ve Krizler Dönemi (1991-2002)

Giriş: 1990'lı Yıllara Genel Bakış 📚

Türkiye'nin 1990'lı yılları, 1980'lerin askerî yönetim ve Turgut Özal'ın tek başına iktidar olduğu dönemin aksine, siyasi istikrarsızlık, koalisyon hükûmetleri ve derin krizlerle anılan bir süreçtir. 1989'da Cumhurbaşkanı seçilen Özal'ın devlet kademesindeki inisiyatifleri kendi uhdesine alması, muhalefet tarafından "tek adam yönetimi" eleştirilerine yol açmıştır. 1991-2002 döneminde hiçbir parti tek başına iktidar olamamış, bu durum artan terör olayları, ekonomik krizler, çeteler/mafyalar, faili meçhul cinayetler ve bürokratik vesayet endişesi gibi sorunlarla birleşerek ülkeyi zorlu bir sürece sokmuştur. Koalisyonlardaki uzlaşmazlıklar, yönetimdeki ve toplumdaki istikrarsızlıkları körüklemiş, halk yeni siyasi anlayışlara yönelmiştir.

1. 1991-1995 Dönemi: Siyasi ve Sosyal Çalkantılar 🌪️

1.1. Siyasi Gelişmeler ✅

• 1991 Genel Seçimleri ve Birinci DYP-SHP Koalisyonu: 20 Ekim 1991'de yapılan erken genel seçimlerde hiçbir parti tek başına iktidar olamamış, DYP birinci, ANAP ikinci, SHP üçüncü parti olmuştur. Cumhurbaşkanı Özal, hükûmet kurma görevini DYP Genel Başkanı Süleyman Demirel'e vermiştir. Demirel ve SHP Genel Başkanı Erdal İnönü arasında kurulan Birinci DYP-SHP Koalisyonu (VII. Demirel Hükûmeti), 21 Kasım 1991 - 25 Haziran 1993 tarihleri arasında görev yapmıştır. Demirel Başbakan, İnönü Başbakan Yardımcısı olmuştur.
• Demokratikleşme Adımları: 12 Eylül sonrası kapatılan siyasi partilerin açılması gündeme gelmiş, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) yeniden açılmıştır.
• Özal'ın Vefatı ve Yeni Dönem: 17 Nisan 1993'te Cumhurbaşkanı Turgut Özal'ın ani ölümü siyasi dengeleri değiştirmiştir. Süleyman Demirel, 16 Mayıs 1993'te Türkiye'nin 9. Cumhurbaşkanı seçilmiştir.
• Tansu Çiller Dönemi: Demirel'in Cumhurbaşkanı olmasının ardından, Tansu Çiller DYP Genel Başkanlığına seçilerek Türkiye'nin ilk kadın Başbakanı olmuştur. Çiller ve İnönü, İkinci DYP-SHP Koalisyon Hükûmeti'ni kurmuştur (25 Haziran 1993 - 5 Ekim 1995).
• SHP'nin CHP'ye Katılımı: Erdal İnönü'nün siyaseti bırakma kararı sonrası SHP Genel Başkanlığına Murat Karayalçın gelmiş, ardından SHP, 18 Şubat 1995'te CHP'ye katılmıştır. Hikmet Çetin CHP Genel Başkanı ve Başbakan Yardımcısı olmuştur.
• Koalisyonun Sonu: CHP Genel Başkanlığına Deniz Baykal'ın seçilmesiyle koalisyon ortakları arasında yaşanan anlaşmazlıklar (özellikle İstanbul Emniyet Müdürü Necdet Menzir'in görevden alınması talebi) hükûmetin sona ermesine yol açmıştır.
• 1994 Yerel Seçimleri: Siyasi ve ekonomik sıkıntıların yoğun yaşandığı bu seçimlerde iktidar ortakları oy kaybetmiş, Refah Partisi (RP) oylarını ciddi oranda artırmıştır. Recep Tayyip Erdoğan'ın İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı seçilmesi, Türk siyasetinin geleceği açısından önemli bir dönüm noktası olmuştur.

1.2. Ekonomik Gelişmeler 📊

• Liberal Politikalar ve Yeşil Kart: Hükûmet, Kamu İktisadi Teşebbüsleri'ne (KİT) özerklik vererek liberal politikalar izlemiştir. Sosyal devlet anlayışının bir göstergesi olarak, hiçbir sosyal güvencesi olmayan vatandaşların sağlık giderlerini karşılayan "Yeşil Kart" uygulaması yasalaşmıştır (1992).
• 1994 Ekonomik Krizi ve 5 Nisan Kararları: Siyasi istikrarsızlık ve hükûmete duyulan güvensizlik, ciddi sermaye çıkışına ve Türkiye tarihinin en ağır ekonomik krizlerinden birine yol açmıştır. Dolar birkaç ay içinde 8 liradan 42 liraya yükselmiştir. Başbakan Tansu Çiller tarafından açıklanan "5 Nisan Kararları" ile devalüasyon, vergi artışları gibi ağır tedbirler alınmış ve Türkiye ekonomisi 14 yıl sonra yeniden IMF denetimine girmiştir.
• Teknolojik Gelişmeler: Bu dönemde ilk cep telefonu görüşmesi (1994), Türksat 1B uydusunun fırlatılması, RTÜK'ün kurulması ve ilk özel televizyon kanalı Star-1'in yayın hayatına başlaması gibi teknolojik ilerlemeler yaşanmıştır.

1.3. Sosyal ve Kültürel Olaylar ⚠️

• Terör ve Suikastlar: Kürt meselesinin alevlenmesi ve PKK terör eylemlerinin artması, toplumsal gerilimi yükseltmiştir.
  • Uğur Mumcu (24 Ocak 1993), Muammer Aksoy, Çetin Emeç, Turan Dursun gibi gazeteci ve yazarlar ile Bahriye Üçok gibi akademisyen suikastlara kurban gitmiştir.
  • Jandarma Genel Komutanı Eşref Bitlis, Kuzey Irak'taki ABD politikalarına karşı duruşuyla biliniyorken, 17 Şubat 1993'te şüpheli bir uçak kazasında hayatını kaybetmiştir.
• Sivas Katliamı: 2 Temmuz 1993'te Sivas'ta düzenlenen Pir Sultan Abdal Kültür ve Sanat Etkinlikleri sırasında Madımak Oteli'nin ateşe verilmesi sonucu 36 kişi hayatını kaybetmiştir.
• Doğal Afetler ve Kazalar: 1992 Erzincan Depremi ve Zonguldak Kozlu maden ocağı patlaması (263 madenci hayatını kaybetti) ülkeyi yasa boğmuştur.
• Gazi Mahallesi Olayları: 12 Mart 1995'te Gazi Mahallesi'nde kahvehanelere yönelik silahlı saldırılar sonrası çıkan olaylarda 22 kişi hayatını kaybetmiştir.
• Spor Başarıları: Türk basketbol takımlarının Avrupa şampiyonlukları ve Naim Süleymanoğlu'nun halterdeki dünya rekorları ve "Yüzyılın En Güçlü Sporcusu Ödülü" gibi başarılar yaşanmıştır.

1.4. Dış Politika 🌍

• Körfez Savaşı ve Çekiç Güç: 1990'da Irak'ın Kuveyt'i işgaliyle başlayan Körfez Savaşı'nın sonuçları Türkiye'nin dış politikasını derinden etkilemiştir. Irak'taki Kürt ayaklanmalarının bastırılması sonrası Türkiye sınırına yığılan sığınmacılar nedeniyle "Huzur Temin Harekâtı" başlatılmış ve müttefik ülkelerin "Çekiç Güç Hava Birliği" Türkiye'de konuşlanmıştır. Bu durum Kuzey Irak'ta otorite boşluğu yaratmış ve PKK'nın güçlenmesine zemin hazırlamıştır.
• Yeni Dış Politika Vizyonu: Sovyetler Birliği'nin dağılması sonrası Türkiye, Balkanlar, Karadeniz, Kafkasya, Orta Asya, Ortadoğu ve Doğu Akdeniz'de barışçı işbirliği düzenleri oluşturmayı hedefleyen yeni bir dış politika vizyonu benimsemiştir.
• Uluslararası İlişkiler: SSCB ve Yugoslavya sonrası oluşan yeni devletler tanınmış, İsrail ve Filistin ile ilişkiler büyükelçilik düzeyine çıkarılmıştır. Karadeniz Ekonomik İşbirliği hayata geçirilmiş, BM Somali Barış Gücü'ne katılım kararı alınmıştır.
• Gümrük Birliği: 6 Mart 1995'te Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği Anlaşması imzalanmış, bu tam üyelik yolunda önemli bir adım olarak görülmüştür.
• Kuzey Irak Operasyonları: Irak topraklarında üslenen terör gruplarına yönelik "Çelik Harekâtı" gibi sınır ötesi operasyonlar düzenlenmiştir.
• Kardak Krizi: 1996 yılında Kardak kayalıkları nedeniyle Türkiye ile Yunanistan savaşın eşiğine gelmiş, ABD'nin arabuluculuğuyla kriz çözülmüştür.

2. 1995-1999 Dönemi: 28 Şubat Süreci ve Koalisyonlar 💡

2.1. Siyasi Gelişmeler ✅

• 1995 Genel Seçimleri: 24 Aralık 1995 seçimlerinde Refah Partisi (RP) birinci parti olmuş, ancak tek başına iktidar olamamıştır.
• ANAP-DYP (ANAYOL) Koalisyonu: Mesut Yılmaz (ANAP) ve Tansu Çiller (DYP) arasında kurulan ANAYOL hükûmeti, güvenoyu oylamasının Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmesi üzerine kısa sürede sona ermiştir.
• RP-DYP (REFAH-YOL) Koalisyonu: Necmettin Erbakan (RP) Başbakan, Tansu Çiller (DYP) Başbakan Yardımcısı olarak REFAH-YOL hükûmetini kurmuştur (28 Haziran 1996 - 30 Haziran 1997).
• 28 Şubat Süreci: Erbakan hükûmetinin bazı din merkezli uygulamaları ve İslami hareketin yükselişi, sivil-asker bürokrasisi tarafından tehdit olarak algılanmıştır.
  • 28 Şubat 1997'de toplanan Millî Güvenlik Kurulu (MGK), "postmodern darbe" olarak nitelendirilen "Tavsiye Kararları"nı almıştır.
  • Bu kararlar, laik devlet ilkesini vurgulamış, tarikat okullarının denetlenmesi, Kuran kurslarının kontrolü, kamusal alanda başörtüsü yasağı gibi uygulamaları beraberinde getirmiştir.
  • Kararların uygulanıp uygulanmadığını denetlemek amacıyla Batı Çalışma Grubu (BÇG) kurulmuştur.
  • Refah Partisi, Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılmış ve Necmettin Erbakan'a beş yıl siyaset yasağı getirilmiştir. Yerine Fazilet Partisi (FP) kurulmuştur.
• ANAP-DSP-DTP (ANASOL-D) Azınlık Hükûmeti: Erbakan'ın istifası sonrası Cumhurbaşkanı Demirel, hükûmet kurma görevini Mesut Yılmaz'a vermiştir. Yılmaz, Bülent Ecevit (DSP) ve Hüsamettin Cindoruk (DTP) ile ANASOL-D azınlık hükûmetini kurmuştur (30 Haziran 1997 - 11 Ocak 1999).
• Türkbank İhalesi ve Hükûmetin Düşmesi: Türkbank ihalesindeki yolsuzluk iddiaları üzerine verilen gensoru önergesiyle ANASOL-D hükûmeti düşmüştür.
• DSP Azınlık Hükûmeti: Bülent Ecevit başkanlığında bir azınlık hükûmeti kurulmuş ve Türkiye'yi 18 Nisan 1999 seçimlerine taşımıştır (11 Ocak 1999 - 28 Mayıs 1999).
• Alparslan Türkeş'in Vefatı: Milliyetçi Hareket Partisi Genel Başkanı Alparslan Türkeş, 4 Nisan 1997'de vefat etmiştir.
• Recep Tayyip Erdoğan'ın Hapis Cezası: İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Recep Tayyip Erdoğan, 1998'de okuduğu bir şiir nedeniyle hapis cezası almış ve görevinden ayrılmıştır.

2.2. Sosyal Gelişmeler ⚠️

• Susurluk Kazası: 3 Kasım 1996'da meydana gelen Susurluk'taki trafik kazası, devlet, polis ve çete işbirliği iddialarını gündeme getirerek ülkede büyük yankı uyandırmıştır.
• HADEP Kongresi Olayları: 24 Haziran 1996'da HADEP Kongresi'nde Türk bayrağının yere atılması ve PKK elebaşı Abdullah Öcalan posterinin asılması protestolara yol açmıştır.
• İşçi ve Memur Grevleri: Bu dönemde işçi ve memurların sendikal hak ve zam talepleri yoğunlaşmış, ülke genelinde iş bırakma eylemleri düzenlenmiştir.

2.3. Dış Politika 🌍

• Erbakan'ın Dış Politika Hamleleri: Erbakan'ın İran ziyareti, Müslüman ülkelerle işbirliği çabaları (D-8'in kuruluşu) ve İsrail ile Savunma Sanayii İşbirliği Anlaşması gibi zıt dış politika hamleleri aynı anda yaşanmıştır.
• Kuzey Irak Operasyonları: PKK'ya yönelik "Tokat Harekâtı" gibi silahlı operasyonlar yoğun bir şekilde sürdürülmüştür.
• Abdullah Öcalan'ın Suriye'den Çıkarılması: TSK'nın kararlı tutumu ve Suriye ile yapılan Adana Antlaşması sonucunda PKK elebaşı Abdullah Öcalan, Suriye'den sınır dışı edilmiştir.
• Öcalan'ın Yakalanması: 15 Şubat 1999'da PKK elebaşı Abdullah Öcalan, Kenya'da yakalanarak Türkiye'ye getirilmiştir. Bu olay kamuoyunda büyük bir olumlu etki yaratmıştır.
• AB ile İlişkiler: AB, 1997 Lüksemburg Zirvesi'nde Türkiye'nin aday adaylığını dahi tanımamış, ancak ABD'nin PKK'yı terörist örgütler listesine alması gibi olumlu gelişmeler de yaşanmıştır.

3. 1999-2002 Dönemi: Krizler ve Yeni Siyasi Yapılanma 📈

3.1. Siyasi Gelişmeler ✅

• 1999 Genel Seçimleri: 18 Nisan 1999'da yapılan seçimlerde DSP birinci, MHP ikinci parti olmuş, CHP %10 barajının altında kalmıştır.
• DSP-MHP-ANAP Koalisyonu: Cumhurbaşkanı Demirel, hükûmet kurma görevini Bülent Ecevit'e vermiştir. DSP, MHP ve ANAP'tan oluşan bu koalisyon, 28 Mayıs 1999 - 18 Kasım 2002 tarihleri arasında görev yaparak Cumhuriyet tarihinin en uzun süreli koalisyon hükûmetlerinden biri olmuştur.
• Koalisyon İçi Gerilimler: Merkezi sınav sistemi ve kadrolaşma iddiaları gibi konularda DSP ve MHP arasında gerilimler yaşanmıştır.
• Öcalan'ın İdam Cezası: Yakalanan PKK elebaşı Öcalan, vatana ihanet suçundan ölüm cezasına çarptırılmış, ancak AB ile ilişkiler sonucunda idam cezası kaldırılmıştır.
• "Devlet Krizi": 19 Şubat 2001 tarihli MGK toplantısında Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer'in Başbakan Bülent Ecevit'e Anayasa kitapçığı fırlatması, zaten sıkıntılı olan siyaset ve ekonomi dünyasını derin bir krize sokmuştur.
• Yeni Siyasi Oluşumlar: Fazilet Partisi'nin kapatılması sonrası Saadet Partisi (SP) kurulmuştur. SP çatısı altına girmeyen Recep Tayyip Erdoğan ve Abdullah Gül önderliğindeki bir kısım partili, Adalet ve Kalkınma Partisi'ni (AK Parti) kurmuştur.
• Erken Seçim ve Koalisyonlar Döneminin Sonu: Koalisyon ortaklarından Devlet Bahçeli'nin erken seçim çağrısı üzerine 3 Kasım 2002'de genel seçimler yapılmıştır. Bu seçimlerde sadece AK Parti ve CHP %10 barajını aşarak meclise girmiş, AK Parti tek başına iktidara gelerek Türkiye'de koalisyonlar dönemini sona erdirmiştir.

3.2. Ekonomik Gelişmeler 📉

• 1999 Marmara ve Düzce Depremleri: 17 Ağustos ve 12 Kasım 1999'da yaşanan depremler, büyük can ve mal kayıplarına yol açmış, ülkenin ekonomisi üzerinde ağır bir yük oluşturmuştur. Deprem sonrası ek vergiler getirilmiş ve Düzce 81. il olmuştur.
• 2001 Ekonomik Krizi: 1990'lı yıllardaki ekonomik temellerin bozulması, yapısal reformların eksikliği ve depremlerin bütçe üzerindeki baskısı, 2001'de büyük bir ekonomik krize yol açmıştır.
  • Uygulanan IMF programı, serbest faiz ve sabit kur rejimi ile likidite krizi yaşanmıştır.
  • Faizler %7500'e kadar çıkmış, borsa değer kaybetmiş, Türk Lirası yarı yarıya değer kaybetmiştir.
  • Kemal Derviş'in ekonomiden sorumlu devlet bakanı olmasıyla IMF ile yeni bir anlaşma ve yapısal reformlar içeren ekonomik program uygulanmaya başlanmıştır.

3.3. Dış Politika 🌍

• Yunanistan ile Yakınlaşma: İki ülkede yaşanan büyük depremlerin yarattığı yardımlaşma ortamı kullanılarak Yunanistan ile yakınlaşma politikası izlenmiştir.
• Uluslararası Katkılar: Kosova krizinde NATO'nun Sırbistan'a karşı yürüttüğü harekâta TSK katılmış, Türk askerleri Arnavutluk ve Kosova'daki çok uluslu güçlerin önemli bir unsuru olmuştur.
• Enerji ve Bölgesel İşbirliği: AGİT zirvesi İstanbul'da yapılmış, Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı anlaşması imzalanmış ve Kafkas İstikrar Paktı girişimi başlatılmıştır.
• AB Adaylığı ve G20: AB Helsinki Zirvesi'nde Türkiye'nin adaylığına ilk kez yeşil ışık yakılmış, Türkiye G20 grubuna dahil olmuştur.
• Ortadoğu İlişkileri: Suriye ve İran ile ilişkiler normalleşmeye başlamış, ancak İsrail ile gerginlikler yaşanmıştır.
• 11 Eylül Sonrası Dönem: 11 Eylül saldırılarını takiben ABD'nin Afganistan ve Irak operasyonları, Türkiye'nin hava sahasını kullanması ve Türk askerinin Afganistan'a gönderilmesi gibi gelişmeler yaşanmıştır.
• AB Reformları: AB adaylığının ön şartı olan kapsamlı reform paketleri çıkarılmış, AB, PKK'yı terörist örgütler listesine almıştır.

Sonuç: Koalisyonlar Döneminin Sonu 🔚

1991-2002 dönemi, Türkiye için siyasi istikrarsızlık, sık değişen koalisyon hükûmetleri, derin ekonomik krizler ve önemli toplumsal olaylarla dolu bir geçiş süreci olmuştur. Bu dönemde terörle mücadele, demokratikleşme çabaları ve dış politikada bölgesel ve küresel gelişmelere uyum sağlama arayışları öne çıkmıştır. 28 Şubat süreci gibi iç siyasi gerilimler, ülkenin yönetim yapısını ve toplumsal dinamiklerini derinden etkilemiştir. 1999'daki büyük depremler ve 2001'deki ağır ekonomik kriz, ülkenin sosyal ve ekonomik yapısında kalıcı izler bırakmıştır. Bu zorlu dönemin sonunda, 2002 genel seçimleri, koalisyonlar dönemini sona erdirerek Türk siyasetinde yeni bir sayfa açmıştır.