Podit
📚 Türk Anayasal Sistemi: Yasama, Yürütme ve Yargı
Kaynak Bilgisi: Bu çalışma, Mehmet Bülent Kahraman'ın ders notları (sayfa 34-66) ve ilgili dersin sesli anlatım transkriptinden derlenerek hazırlanmıştır.
Giriş: Türk Anayasal Sisteminin Temelleri
Türk Anayasal sistemi, egemenliğin kayıtsız şartsız Türk Milletine ait olduğu temel prensibi üzerine kurulmuştur. Bu egemenlik, Anayasa'da belirtilen esaslar çerçevesinde yetkili organlar eliyle kullanılır. Hiçbir kişi, zümre veya sınıf egemenliğin kullanımını devralamaz ve kaynağını Anayasa'dan almayan hiçbir devlet yetkisi kullanılamaz. Bu temel prensipler, Türkiye Cumhuriyeti'nin demokratik ve hukuk devleti niteliğini pekiştirir. Anayasal yapı, kuvvetler ayrılığı ilkesine dayanarak yasama, yürütme ve yargı erklerinin görev ve yetkilerini tanımlar, bu organların işleyişini ve birbirleriyle olan ilişkilerini düzenler. Bu çalışma, Türk anayasal sisteminin yasama, yürütme ve yargı organlarını detaylı bir şekilde incelemektedir.
1. Siyasi Partiler ve Kapatma
Siyasi partiler, demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır. Ancak faaliyetleri Anayasa ve kanunlarla belirlenen sınırlar içinde olmalıdır.
✅ Kapatma Nedenleri:
- Devletin bağımsızlığına, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına aykırı fiiller işlemek.
- Demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı hareket etmek.
- Suç işlenmesini teşvik etmek.
- Yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan veya Türk uyruğunda olmayan gerçek/tüzel kişilerden maddi yardım almak.
⚠️ Kapatma Kararı: Anayasa Mahkemesi tarafından, partinin bu fiillerin odağı haline geldiğinin tespitiyle verilir.
✅ Kapatma Sonuçları:
- Temelli kapatılan parti başka bir ad altında kurulamaz.
- Partinin tüm malları Hazineye geçer.
- Kapatmaya beyan ve faaliyetleriyle sebep olan kurucuları dahil üyeleri, 5 yıl süreyle başka bir partinin kurucusu, üyesi, yöneticisi veya denetçisi olamazlar.
- Anayasa Mahkemesi, temelli kapatma yerine, ilgili siyasi partinin Devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakılmasına karar verebilir (2001 değişikliği).
2. Yasama Organı: Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM)
Yasama yetkisi, Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne aittir ve bu yetki devredilemez. Yasama, genel, objektif ve sürekli nitelikte kural koyma işlevidir.
2.1. Yasamanın Hakim Olduğu İlkeler
- 📚 Yasamanın İlkelliği (Asliliği) İlkesi: Yasama organının, bir işlem yaparken başka bir organın yetkisine ihtiyaç duymadan, ilk elden bu işlemi kendisinin yapmasıdır. Yürütmenin işlemleri ise kanuna dayanmak zorundadır.
- 📚 Yasamanın Genelliği İlkesi:
- TBMM istediği her konuyu kanunla düzenleyebilir.
- TBMM bir konuyu kanunla istediği kadar ayrıntılı düzenleyebilir.
- ⚠️ Önemli: Düzenleme Anayasaya aykırı olmamalıdır.
- 📚 Yasamanın Devredilememesi İlkesi: Yasama yetkisi sadece TBMM'ye aittir ve bu yetki devredilemez.
2.2. Milletvekilleri
✅ Milletvekili Olabilme Şartları:
- 18 yaşını doldurmak.
- Türk vatandaşı olmak.
- Askerlikle ilişiği bulunmamak.
- En az ilkokul mezunu olmak.
- Kısıtlı olmamak.
- Kamu hizmetinden yasaklı olmamak.
- Taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis cezası almamış olmak.
- Yüz kızartıcı suçlardan (zimmet, rüşvet, hırsızlık vb.) hüküm giymemiş olmak (affedilmiş olsalar bile).
⚠️ Aday Olamayacaklar (Görevden çekilmedikçe): Hakimler, savcılar, yüksek yargı organları mensupları, YÖK üyeleri, öğretim elemanları, memur statüsündeki kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler mensupları.
📚 Yasama Uyumsuzluğu (Üyelikle Bağdaşmayan İşler): Milletvekilleri, kamu kurum ve kuruluşlarında, kamu yararına çalışan dernek ve vakıflarda, meslek kuruluşlarında yönetim/denetim kurulu üyesi olamaz, vekil olamaz, taahhüt işi kabul edemez, temsilcilik ve hakemlik yapamazlar.
2.3. Yasama Dokunulmazlığı ve Sorumsuzluğu
- 📚 Yasama Sorumsuzluğu: Milletvekillerinin Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, ileri sürdükleri düşüncelerden sorumlu tutulamamalarıdır.
- ✅ Amaç: Düşünce özgürlüğünü sağlamak.
- ✅ Niteliği: Mutlaktır ve TBMM'ce kaldırılamaz. Ölene kadar devam eder.
- 📚 Yasama Dokunulmazlığı: Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen milletvekilinin, Meclis kararı olmadıkça tutulamaması, sorguya çekilememesi, tutuklanamaması ve yargılanamamasıdır.
- ⚠️ İstisnalar (Meclis kararına gerek olmayan haller): Ağır cezayı gerektiren suçüstü hali ve Anayasa'nın 14. maddesindeki durumlar (seçimden önce soruşturmaya başlanmış olmak kaydıyla).
- 💡 Geri Gelme Halleri: Yargılandığı mahkeme beraat kararı verirse, dava düşerse veya Anayasa Mahkemesi dokunulmazlığın kaldırılması kararını iptal ederse dokunulmazlık geri gelir. Ayrıca, dokunulmazlığı kaldırılan milletvekili tekrar seçilirse dokunulmazlık geri gelir.
2.4. Milletvekilliğinin Düşmesi
- ✅ Meclis Kararına Gerek Olan Haller:
- İstifa: İstifanın geçerli olduğu tespit edildikten sonra Genel Kurulca kararlaştırılır.
- Bağdaşmayan Görevde Israr: Yetkili komisyon raporu üzerine Genel Kurul gizli oyla karar verir.
- Devamsızlık: Bir ay içinde özürsüz/izinsiz toplam beş birleşim gününe katılmama halinde, Genel Kurul üye tamsayısının salt çoğunluğuyla karar verebilir.
- ✅ Meclis Kararına Gerek Olmayan Haller:
- Kesin hüküm giyme veya kısıtlanma halinde, kesin mahkeme kararının Genel Kurula bildirilmesiyle düşer.
- Ölüm, Cumhurbaşkanı seçilmesi, Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakan seçilmesi, vatandaşlıktan çıkarılma, YSK iptali.
2.5. TBMM'nin Görev ve Yetkileri
- Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak.
- Bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek.
- Para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek.
- Milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak.
- Genel ve özel af ilanına karar vermek (üye tamsayısının beşte üçü).
- İçtüzük yapmak, Meclis başkanını seçmek, RTÜK üyelerini seçmek, Anayasa Mahkemesine 3 üye seçmek, Kamu Başdenetçisini seçmek, HSK'ya 7 üye seçmek.
- Olağanüstü hal ilanına ilişkin kararları onaylamak ve süresini uzatmak.
2.6. Kanunlar
📚 Maddi Kanunlar: TBMM tarafından yapılan genel, soyut, sürekli nitelikte ve kişilik dışı hukuksal normlardır.
- Kanun Teklifi: Sadece milletvekilleri yetkilidir. Cumhurbaşkanı sadece bütçe ve kesin hesap kanunlarını teklif edebilir.
- Kanunlaşma Süreci: Komisyonlarda görüşülür, Genel Kurulda maddeler halinde oylanır. Kabul edildiği an kanunlaşır.
- Cumhurbaşkanının Rolü: Kabul edilen kanunları 15 gün içinde yayımlar veya bir daha görüşülmek üzere geri gönderir. Bütçe kanunlarını geri gönderemez.
- Kadük Olma: Bir yasama dönemi içinde sonuçlandırılamayan kanun teklifleri hükümsüz hale gelir.
📚 Şekli Kanunlar: Maddi anlamda kural koymayan, soyut ve sürekli olmayan, bireysel yasama işlemleridir. TBMM'ce kanun adı altında çıktığı için şeklen kanundur.
- Örnekler: Bütçe kanunu, kesin hesap kanunu, milletlerarası anlaşmayı uygun bulma kanunu, af kanunu, para basılmasına karar verme kanunu.
- 💡 Önemli: Şekli kanunlar Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir.
2.7. Parlamento Kararları
📚 TBMM'nin kanun yapma, değiştirme ve kaldırma dışındaki tüm kararlarıdır. Özel, somut, sübjektif ve sürekli olmayan işlemlerdir.
- ⚠️ Yargı Denetimi: Kural olarak yargı denetimine tabi değildirler.
- ✅ İstisnalar (Anayasa Mahkemesi denetimine tabi olanlar):
- Meclis İçtüzüğü: Meclisin çalışma düzenini belirler. Kural koyucu nitelikte bir parlamento kararıdır.
- Milletvekili Dokunulmazlığının Kaldırılması: İlgili milletvekili veya bir başka milletvekili 7 gün içinde Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilir.
- Milletvekilliğinin Düşürülmesi: İlgili milletvekili veya bir başka milletvekili 7 gün içinde Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilir.
- Örnekler: Meclis başkanlığı seçimi, Meclisin tatil veya ara vermesi, savaş ilanı, Meclis denetim yolları (yazılı soru, genel görüşme, Meclis araştırması, Meclis soruşturması), erken genel seçim kararı.
2.8. Anayasanın Değiştirilmesi
- TBMM üye tamsayısının en az üçte biri tarafından yazıyla teklif edilebilir.
- Genel Kurulda iki defa görüşülür.
- Kabulü, üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun gizli oyuyla mümkündür.
- Cumhurbaşkanı, Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları bir daha görüşülmek üzere geri gönderebilir.
- Meclis, geri gönderilen kanunu üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı bu kanunu halkoyuna sunabilir.
- Halkoylamasına sunulan değişikliklerin yürürlüğe girmesi için geçerli oyların yarısından çoğunun kabul oyu olması gerekir.
- ⚠️ Denetim: Anayasa değişiklikleri sadece şekil açısından denetlenebilir.
3. Yürütme Organı: Cumhurbaşkanı
Yürütme yetkisi ve görevi, Anayasa ve kanunlara uygun olarak Cumhurbaşkanı tarafından kullanılır ve yerine getirilir.
3.1. Cumhurbaşkanı Seçimi ve Nitelikleri
- 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları arasından doğrudan halk tarafından seçilir.
- Görev süresi beş yıldır ve bir kimse en fazla iki defa seçilebilir.
- Aday gösterebilecekler: Siyasi parti grupları, son genel seçimlerde toplam geçerli oyların en az %5'ini almış siyasi partiler, en az yüz bin seçmen.
- Cumhurbaşkanı seçilen milletvekilinin TBMM üyeliği sona erer.
3.2. Cumhurbaşkanının Sorumlulukları
- Siyasal Sorumluluk: Yürütmenin başı olarak yaptığı iş ve işlemlerden sorumludur.
- Cezai Sorumluluk: Görevleriyle ilgili suç işlediği iddiasıyla TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğunun önergesiyle soruşturma açılması istenebilir. Meclis, üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyuyla soruşturma açılmasına karar verebilir. Soruşturma sonucunda, TBMM üye tamsayısının üçte ikisinin gizli oyuyla Yüce Divan'a sevk kararı alabilir.
3.3. Cumhurbaşkanı Yardımcıları ve Bakanlar
- Cumhurbaşkanı, seçildikten sonra bir veya daha fazla Cumhurbaşkanı yardımcısı atayabilir ve görevden alabilir.
- Milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından atanırlar.
- TBMM üyeleri, Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakan olarak atanırlarsa üyelikleri sona erer.
- Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, görevleriyle ilgili suçlarda Meclis soruşturmasına tabidir. Görevleriyle ilgili olmayan suçlarda yasama dokunulmazlığı hükümlerinden yararlanırlar.
3.4. Cumhurbaşkanının Görev ve Yetkileri
- Devletin başıdır, Türkiye Cumhuriyeti'ni ve Türk Milletinin birliğini temsil eder.
- Kanunları yayımlar, geri gönderir.
- Kanunların ve İçtüzüğün Anayasaya aykırılığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesinde iptal davası açar.
- Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanları atar/görevden alır.
- Milletlerarası antlaşmaları onaylar ve yayımlar.
- Milli güvenlik politikalarını belirler.
- Türk Silahlı Kuvvetlerinin Başkomutanlığını temsil eder.
- Sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle kişilerin cezalarını hafifletir veya kaldırır.
- Yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir.
- ⚠️ Sınırlamalar: Temel haklar, kişi hakları ve ödevler ile siyasi haklar ve ödevler kararnamelerle düzenlenemez. Kanunda açıkça düzenlenen konularda kararname çıkarılamaz. Kanunlarla farklı hükümler bulunması halinde kanun hükümleri uygulanır. TBMM'nin aynı konuda kanun çıkarması durumunda kararname hükümsüz hale gelir.
- Yönetmelikler çıkarabilir.
- Anayasa Mahkemesi'ne 12 üye, Danıştay üyelerinin dörtte birini, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve vekilini, HSK'ya 4 üye seçer.
3.5. Milli Güvenlik Kurulu (MGK)
- Cumhurbaşkanının başkanlığında, Cumhurbaşkanı yardımcıları, Adalet, Milli Savunma, İçişleri, Dışişleri Bakanları, Genelkurmay Başkanı, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlarından oluşur.
- Devletin milli güvenlik siyasetinin tayini, tespiti ve uygulanması ile ilgili tavsiye kararları alır ve görüşlerini Cumhurbaşkanına bildirir.
- ⚠️ Kararları bağlayıcı değildir, tavsiye niteliğindedir.
- Kurul iki ayda bir toplanır.
3.6. Olağanüstü Hal Yönetimi
- Cumhurbaşkanı; savaş, seferberlik, ayaklanma, doğal afet, salgın hastalık gibi durumlarda yurdun tamamında veya bir bölgesinde süresi altı ayı geçmemek üzere olağanüstü hal ilan edebilir.
- İlan kararı Resmi Gazete'de yayımlanır ve aynı gün TBMM onayına sunulur.
- TBMM, süreyi kısaltabilir, uzatabilir (her defasında 4 ayı geçmemek üzere, savaş halleri hariç) veya kaldırabilir.
- 📚 Olağanüstü Hal Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri (OHAL CBK): Olağanüstü halin gerekli kıldığı konularda, temel hak ve hürriyetlere ilişkin sınırlamalara tabi olmaksızın çıkarılabilir. Resmi Gazete'de yayımlanır ve aynı gün Meclis onayına sunulur. Üç ay içinde TBMM'de görüşülüp karara bağlanmazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar.
4. Yargı Organı
Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.
4.1. Yargı Bağımsızlığı ve Hakimlik Teminatı
- ✅ Mahkemelerin Bağımsızlığı: Hakimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ, makam veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere emir ve talimat veremez.
- ✅ Hakimlik ve Savcılık Teminatı: Hakimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz. Aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun kılınamazlar.
4.2. Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK)
- 13 üyeden oluşur ve iki daire halinde çalışır.
- Başkanı Adalet Bakanıdır. Adalet Bakanlığı Müsteşarı Kurulun tabiî üyesidir.
- Cumhurbaşkanı 4 üye, TBMM 7 üye seçer.
- Üyeler dört yıl için seçilir ve tekrar seçilebilirler.
- Hakim ve savcıların atama, terfi, disiplin ve diğer özlük işlerini düzenler.
4.3. Sayıştay
- Merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının tüm gelir ve giderlerini TBMM adına denetler.
- Sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlar.
- Başkanı ve üyeleri TBMM Genel Kurulunca gizli oyla seçilir. Başkan 5 yıl için seçilir ve en fazla iki kez seçilebilir; üyeler emekli oluncaya kadar görev yapar.
- ⚠️ Kararları kesindir ve idari yargı yoluna başvurulamaz. Ancak ilgililer 15 gün içinde bir kereye mahsus karar düzeltme talebinde bulunabilir.
4.4. Yüksek Mahkemeler
- 📚 Anayasa Mahkemesi: Anayasa'ya uygunluk denetimi yapar, Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapar.
- 📚 Yargıtay: Adliye mahkemelerince verilen kararların son inceleme merciidir.
- 📚 Danıştay: İdari mahkemelerce verilen kararların son inceleme merciidir.
- 📚 Uyuşmazlık Mahkemesi: Adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümler.
4.5. Anayasa Mahkemesi
- Kuruluşu: 15 asil üyeden oluşur. TBMM 3 üye, Cumhurbaşkanı 12 üye seçer. Üyeler 45 yaşını doldurmuş olmalıdır.
- Görev ve Yetkileri:
- Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler.
- Yüce Divan sıfatıyla Cumhurbaşkanı, TBMM Başkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar ve yüksek yargı mensupları gibi üst düzey kamu görevlilerini yargılar.
- Siyasi partilerin kapatılması davalarına bakar ve mali denetimlerini yapar.
- Uyuşmazlık Mahkemesine başkanlık edecek üyeyi görevlendirir.
- İtiraz yoluyla kendisine gelen işleri karara bağlar.
- 📚 Bireysel Başvuru: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki anayasal hak ve özgürlüklerin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla, kanun yollarının tüketilmesi şartıyla herkes başvurabilir. Başvuru süresi, kanun yollarının tüketildiği tarihten itibaren 30 gündür.
- Anayasaya Uygunluk Denetiminin Yolları:
- 📚 Soyut Norm Denetimi (İptal Davası): Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu veya TBMM üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki üyeler tarafından açılır. Şekil bakımından iptal davası 10 gün, esas bakımından iptal davası 60 gün içinde açılmalıdır.
- 📚 Somut Norm Denetimi (İtiraz Yolu): Bir mahkemede görülmekte olan bir davada, uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin Anayasaya aykırı olduğu iddiasıyla mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurmasıdır.
- Kararlarının Özellikleri:
- ✅ Kararları kesindir ve gerekçesi yazılmadan açıklanamaz.
- ✅ İptal kararları Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Gerekli hallerde yürürlüğe giriş tarihi bir yılı geçmemek üzere ertelenebilir.
- ✅ Kararları yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.
4.6. İnkılap Kanunları
Anayasa'nın hiçbir hükmü, Türk toplumunu çağdaş uygarlık seviyesinin üstüne çıkarma ve Türkiye Cumhuriyeti'nin laiklik niteliğini koruma amacını güden inkılap kanunlarının Anayasaya aykırı olduğu şeklinde anlaşılamaz ve yorumlanamaz. Bu kanunlar anayasal denetim dışındadır.
- Örnekler: Tevhidi Tedrisat Kanunu, Şapka İktisası Hakkında Kanun, Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine Dair Kanun.
5. İdareye İlişkin Hükümler
İdare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir. Merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır.
- ✅ Yargı Yolu: İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır. Yargı yetkisi, idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlıdır, yerindelik denetimi yapılamaz.
- ✅ Mahalli İdareler: İl, belediye veya köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kanunla kurulan kamu tüzel kişileridir. Organları seçmenler tarafından seçilir.
- ✅ Kanunsuz Emir: Konusu suç teşkil eden emir hiçbir suretle yerine getirilmez; yerine getiren kimse sorumluluktan kurtulamaz. Suç teşkil etmeyen ancak Anayasaya, kanuna aykırı görülen emir, üstü yazılı olarak ısrar ederse yerine getirilir ve emri yerine getiren sorumlu olmaz.
- ✅ Diyanet İşleri Başkanlığı: Laiklik ilkesi doğrultusunda, bütün siyasi görüş ve düşünüşlerin dışında kalarak görevlerini yerine getirir. Cumhurbaşkanlığına bağlıdır.
Sonuç: Anayasal Düzenin Temel Dinamikleri
Türk anayasal sistemi, yasama, yürütme ve yargı organlarının belirli yetki ve sorumluluklar çerçevesinde işlediği karmaşık bir yapıdır. Bu organlar, kuvvetler ayrılığı ilkesi doğrultusunda birbirlerini denetleyerek ve dengeleyerek hukuk devletinin temelini oluşturur. Siyasi partilerin faaliyetlerinden milletvekillerinin statüsüne, Cumhurbaşkanının görevlerinden yargısal denetim mekanizmalarına kadar her bir unsur, Anayasa'da detaylı bir şekilde düzenlenmiştir. Anayasa Mahkemesi, norm denetimi ve bireysel başvuru gibi yetkileriyle anayasal düzenin korunmasında merkezi bir rol oynamaktadır. Bu sistem, Türk Milleti'nin egemenliğini güvence altına alırken, temel hak ve özgürlüklerin korunmasını ve devlet organlarının hukuka uygun çalışmasını temin etmeyi amaçlamaktadır.
