Sendikalar Hukuku ve Toplu İş Sözleşmesi: Kapsamlı Çalışma Materyali

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, kullanıcı tarafından sağlanan ders notları (kopyalanmış metin) ve ders ses kaydı transkripti birleştirilerek hazırlanmıştır.

---

📚 Giriş

Bu çalışma materyali, işçi ve işverenlerin çalışma ilişkilerindeki hak ve çıkarlarını koruyan ve geliştiren temel mekanizmalar olan Sendikalar Hukuku ve Toplu İş Sözleşmesi konularını kapsamaktadır. Sendikaların tanımından başlayarak, kuruluş ilkeleri, işleyişi, üyelik süreçleri ve toplu iş sözleşmesinin temel esasları akademik bir perspektifle ele alınacaktır.

---

I. Sendika Kavramı ve Özgürlüğü

1. Sendika Tanımı ✅ (Özel Odak Alanı)

Sendika, hem yasal düzenlemelerde hem de öğretide detaylı bir şekilde tanımlanmıştır.

• Kanuni Tanım (6356 Sayılı Kanun m. 2/1,ğ): Sendika, "İşçilerin veya işverenlerin çalışma ilişkilerinde, ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek için en az yedi işçi veya işverenin bir araya gelerek bir işkolunda faaliyette bulunmak üzere oluşturdukları tüzel kişiliğe sahip kuruluşları" ifade eder.
• Öğretideki Tanım: Öğretide ise sendika, işçilerin ve işverenlerin çalışma ilişkilerinde ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek için serbestçe kurulan ve kuruluşu, işleyişi ve faaliyetlerinde Cumhuriyetin nitelikleri ve demokratik esasların hâkim olduğu, bağımsız, özel hukuk tüzel kişisi olarak tanımlanır.

💡 Temel Çıkarımlar:

• Amaç: Üyelerinin ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek.
• Kurucular: En az yedi işçi veya işveren.
• Faaliyet Alanı: Belirli bir işkolunda faaliyet gösterme.
• Hukuki Niteliği: Tüzel kişiliğe sahip, bağımsız, özel hukuk kuruluşu.
• İşleyiş: Demokratik esaslara ve Cumhuriyetin niteliklerine uygunluk.
• Sınırlama: Faaliyet alanı çalışma ilişkileri ile sınırlıdır, ticari amaç güdemez ve kâr dağıtamaz.

2. Sendikanın Unsurları

Sendika kavramının temelini oluşturan unsurlar şunlardır:

• a) Ortak Amaç: Sendikaların varlık nedeni, üyelerinin ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını çalışma ilişkileri kapsamında korumak ve geliştirmektir (AY.51/1, STİSK.2/1,ğ). Sendikalar tüzüklerinde belirlenen amaçlar dışında faaliyet gösteremezler. Örneğin, ticari amaç gütmek ve kâr dağıtmak yasaktır (STİSK.26/8).
• b) Serbest Kuruluş: Sendikalar, önceden izin almaksızın kurulabilirler (AY.51/1, STİSK.3/1). Devletin müdahalesi, katkısı veya engellemesi olmaksızın, bireylerin serbest iradeleriyle oluşurlar. Kurucuların tüzük ve belgelerini valiliğe vermesiyle tüzel kişilik kazanılır (STİSK.7/1).
• c) Bağımsızlık: Sendikaların amaçlarını gerçekleştirebilmeleri için birbirlerine, devlete, siyasi partilere, dini kuruluşlara ve diğer kuruluşlara karşı bağımsız olmaları esastır. Devlet, sendikaların kuruluş ve işleyişine müdahale edemez. Mali yardım ve bağışlar yasaktır (STİSK.28/2). İşçi ve işveren sendikaları da birbirlerine karşı bağımsızdır; işçi işveren sendikasına, işveren işçi sendikasına üye olamaz (STİSK.26/6). Buna sendikal saflık ilkesi denir.
• d) Cumhuriyetin Niteliklerine ve Demokratik Esaslara Uygunluk: Sendikalar, demokratik toplumun önemli unsurlarıdır. Tüzükleri, yönetim ve işleyişleri Anayasa'da belirtilen Cumhuriyetin temel niteliklerine (AY.2) ve demokratik esaslara aykırı olamaz (AY.51/6). 6356 sayılı Kanun, üyelik kabulü, üyelikten çıkarma, oy kullanma, seçim güvencesi gibi hükümlerle sendika içi demokrasiyi amaçlar.
• e) Özel Hukuk Tüzel Kişiliği: Sendikalar, kanunda belirtilen belgeleri ve tüzüklerini valiliğe vermeleriyle tüzel kişilik kazanır (STİSK.7/1). Kamu hukukuna ilişkin bazı fonksiyonları yerine getirmelerine rağmen, özel hukuk tüzel kişiliğine sahiptirler ve hak/fiil ehliyetine sahiptirler.

3. Sendika Özgürlüğü

Sendika özgürlüğü, uluslararası belgelerde ve Anayasa'da güvence altına alınmış temel bir insan hakkıdır.

• a) Bireysel Sendika Özgürlüğü:
  • Olumlu (Pozitif) Sendika Özgürlüğü: Bireylerin serbestçe sendika kurma ve kurulmuş sendikalara üye olma hakkıdır (AY.51/1). Sendika seçebilme, sendika içinde faaliyette bulunma ve sendika faaliyetlerinden yararlanma haklarını da kapsar.
  • Olumsuz (Negatif) Sendika Özgürlüğü: Bireyin sendikaya girmeme veya girmiş olduğu sendikadan ayrılma özgürlüğüdür (AY.51). Hiç kimse sendikaya üye olmaya veya üye kalmaya zorlanamaz (STİSK.17/3).
• b) Kolektif Sendika Özgürlüğü: Sendikaların kendi varlıklarını koruma ve kendilerine özgü faaliyette bulunma hakkıdır. Bireysel özgürlüğün uygulanabilmesi için sendikaların varlığı ve faaliyetleri de güvence altında olmalıdır. Serbest kuruluş ilkesi, tüzük hazırlama özgürlüğü, idari yoldan kapatılamama, üye kazanma propagandası yapabilme, üst kuruluşlara üye olabilme bu kapsamdadır.
• c) Sınırlandırılması: Sendika özgürlüğü, Anayasa'nın 13. maddesi uyarınca milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlak ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle ve ancak kanunla, özüne dokunulmaksızın ve ölçülülük ilkesine uygun olarak sınırlandırılabilir (AY.51).

---

II. Kuruluş İlkeleri ve Yöntemi

1. Kuruluş İlkeleri

• a) İşkoluna Göre Sendikalaşma İlkesi: 6356 sayılı Kanun, güçlü sendikacılığı desteklemek amacıyla sendikaların işkolu düzeyinde örgütlenmesini benimsemiştir (STİSK.3/1). İşkolu, işyerlerinde yürütülen işin konusuna göre belirlenen sınıflandırmadır. Kamu işveren sendikaları için işkolu koşulu aranmaz (STİSK.3/2). İşyeri veya meslek esasına göre sendika kurulması mümkün değildir.
• b) Serbest Kuruluş İlkesi: Sendikalar, önceden izin almaksızın kurulur (AY.51/1, STİSK.2/1). Tüzel kişilik kazanmak için valilik izni veya tüzük denetimi gerekmez.
• c) Kuruluş Çokluğu İlkesi: Bir işkolunda birden çok sendika kurulmasına engel yoktur. Bu, olumlu sendika özgürlüğünün bir sonucudur.

2. Kurucu Olabilme Koşulları

• a) İşçi veya İşveren Niteliğine Sahip Olma:
  • İşçi Sendikası Kuruculuğu İçin: İşçi sendikası kurucusu olabilmek için işçi olmak ön koşuldur (STİSK.2/ğ). 6356 sayılı Kanun, işçi tanımını İş Kanunu'ndan daha geniş ele alarak iş sözleşmesi dışında ücret karşılığı iş gören gerçek kişileri de kapsar (STİSK.2/4).
  • İşveren Sendikası Kuruculuğu İçin: İşveren sendikaları işverenler tarafından kurulur (STİSK.2/ğ). İşveren vekilleri de (işletmenin bütününü yönetenler) kurucu olabilir (STİSK.2/2).
• b) Fiilen Çalışır Olma: Sendika kurucusu olacak kişinin fiilen çalışıyor olması gerekir (STİSK.6/1). Sendikanın kurulacağı işkolunda çalışıyor olması da beklenir.
• c) Ehliyet Sahibi ve Kamu Haklarından Yasaklanmamış Olma: Kurucu, fiil ehliyetine sahip olmalı (18 yaşını doldurmuş, kısıtlı olmamalı) ve belirli suçlardan (zimmet, rüşvet vb.) hüküm giymemiş olmalıdır (STİSK.6/1).
• d) Kurucu Sayısı: Bir sendikanın kurulabilmesi için en az yedi işçi veya işverenin bir araya gelmesi gerekir (STİSK.2/1,ğ). Konfederasyon için ise değişik işkollarında en az beş sendikanın bir araya gelmesi şarttır (STİSK.2/1,f).

3. Kuruluşta İzlenecek Yöntem 📝

1️⃣ Tüzüğün Hazırlanması: Kuruluşun iç yapısını, faaliyetlerini ve işleyişini düzenleyen en önemli belgedir. Anayasa ve kanunlara aykırı olamaz. Zorunlu unsurlar (ad, merkez, amaç, işkolu, organlar, üyelik koşulları vb.) STİSK.8'de sayılmıştır. 2️⃣ Tüzüğün Valiliğe Verilmesi: Kurucular, tüzüğü ve gerekli belgeleri (kurucuların beyanları, konfederasyonlar için genel kurul kararları) kuruluşun merkezinin bulunacağı ilin valiliğine verirler. Bu işlemle birlikte kuruluş tüzel kişilik kazanır (STİSK.7/1). 3️⃣ İlan ve Denetim: Valilik, tüzüğü 15 gün içinde Bakanlığa gönderir ve Bakanlık 15 gün içinde resmi internet sitesinde ilan eder. Kanuna aykırılık veya eksiklik tespit edilirse, valilik 1 ay içinde giderilmesini ister. Giderilmezse mahkeme, faaliyetin durdurulmasına karar verebilir (STİSK.7/3).

---

III. Sendika Organları

Sendikalar, tüzel kişilikleri gereği iradelerini organları aracılığıyla açıklarlar.

1. Zorunlu Organlar 🏛️

Kuruluşun ve şubelerinin zorunlu organları şunlardır (STİSK.9/1):

• a) Genel Kurul: Kuruluşların en üst karar ve denetim organıdır. Sendika içi demokrasinin sağlanmasında özel bir öneme sahiptir.
  • Oluşumu: Tüzüğüne göre üye veya delegelerden oluşur. Yönetim, denetleme ve disiplin kurulu üyeleri doğal delegedir (STİSK.10/1).
  • Toplantılar: İlk genel kurul (6 ay içinde), olağan genel kurul (en geç 4 yılda bir) ve olağanüstü genel kurul (yönetim/denetleme kurulu veya üyelerin 1/5'inin isteği üzerine) olarak yapılır.
  • Görev ve Yetkileri: Organların seçimi, tüzük değişikliği, raporların görüşülmesi, bütçenin kabulü, birleşme/katılma kararları, fesih gibi geniş yetkilere sahiptir (STİSK.11).
  • Seçimler: Yargı gözetimi altında, serbest, eşit, gizli oy, açık sayım ve döküm esasına göre yapılır (STİSK.14).
  • Denetimi: Seçimlere ve kararlara karşı itiraz ve iptal davası açılabilir (STİSK.15).
• b) Yönetim Kurulu: Kuruluşları temsil ile görevli organdır. Sendikanın gelir ve gider işlemleri, bütçe hazırlığı, taşınmaz yönetimi gibi görevleri vardır. Üye sayısı 3-9 (sendika), 5-22 (konfederasyon), 3-5 (şube) arasında değişir (STİSK.9/1).
• c) Denetleme Kurulu: Kuruluşların iç denetimini sağlar. Yönetim ve işleyişin, gelir/giderlerin kanun ve tüzüğe uygunluğunu inceler (STİSK.29/1). Gerekli hallerde genel kurulun olağanüstü toplanmasını isteyebilir (STİSK.12/4).
• d) Disiplin Kurulu: Sendikanın amaç ve ilkelerine aykırı hareket eden üyeler hakkında soruşturma yapar ve tüzükte öngörülen disiplin cezalarını verir. Ancak üyelikten çıkarma yetkisi genel kurula aittir (STİSK.19/4).

2. Organlara Üyelik Koşulları

Organlarda görev alacak kişilerin sendika üyesi olması, fiilen çalışıyor olması, fiil ehliyetine sahip olması ve belirli suçlardan hüküm giymemiş olması gerekir (STİSK.6).

---

IV. Sendika Üyeliği

1. Üyelik Koşulları

• a) İşçi veya İşveren Niteliğine Sahip Olma: İşçi sendikasına üye olmak için işçi, işveren sendikasına üye olmak için işveren veya işveren vekili niteliğine sahip olmak gerekir.
• b) On Beş Yaşını Doldurmuş Olma: İşçi sendikasına üye olmak isteyen işçinin 15 yaşını doldurmuş olması gerekir (STİSK.17/1). Yasal temsilcinin onayı şarttır.
• c) Aynı İşkolunda Başka Bir Sendikanın Üyesi Olmama: İşçi, üye olmak istediği sendikanın kurulu olduğu işkolunda faaliyet gösteren bir işyerinde çalışıyor olmalıdır. Aynı işkolunda birden çok sendikaya üye olunamaz; sonraki üyelikler geçersizdir (STİSK.17/3).
• d) Tüzükte Öngörülen Niteliklere Sahip Olma: Sendikalar, tüzüklerine üyelik için ek koşullar koyabilirler (STİSK.8/1,b), ancak bunlar Anayasa ve kanunlara aykırı olamaz.

2. Üyeliğin Kazanılması 📈

Üyelik, e-Devlet kapısı üzerinden yapılan başvuru ve sendika tüzüğünde belirlenen yetkili organın (genellikle yönetim kurulu) kabulü ile kazanılır (STİSK.17/5). Başvuru 30 gün içinde reddedilmezse kabul edilmiş sayılır. Haklı bir neden olmaksızın üyelik başvurusu reddedilemez. Reddedilenler 30 gün içinde dava açabilir. Kurucu üyelik ve birleşme/katılma yoluyla da üyelik kazanılabilir.

3. Üyelikten Doğan Hak ve Borçlar

• a) Üyelik Hakları:
  • Sendikanın faaliyet ve yönetimine katılma hakkı (oy kullanma, aday olma, genel kurulu olağanüstü toplantıya çağırma).
  • Eşit işlem görme hakkı (STİSK.26/3).
  • Sendika tesis ve faaliyetlerinden yararlanma hakkı (sağlık, spor tesisleri vb.).
• b) Üyelik Borçları:
  • Sendika düzenine uyma borcu (tüzüğe, kararlara uyma).
  • Aidat ödeme borcu (sendikanın mali gücünün temel kaynağıdır). Üyelik aidatı genel kurul tarafından belirlenir (STİSK.18/1). İşverenin ücretlerden keserek sendikaya ödemesi mümkündür (STİSK.18/1).

4. Üyeliğin Sona Ermesi

• a) Kendiliğinden Sona Erme: Üyenin ölümü, gaipliği, fiil ehliyetini kaybetmesi, sendika üyeliği koşullarının ortadan kalkması (işkolu değişikliği, memur statüsüne geçme), işveren/işveren vekili sıfatının kaybı, yaşlılık/malullük aylığı alarak işten ayrılma, sendikanın tüzel kişiliğinin sona ermesi gibi durumlarda üyelik kendiliğinden biter.
• b) Üyelikten Çıkma: Bireysel sendika özgürlüğünün gereği olarak üye, e-Devlet kapısı üzerinden çekilme bildiriminde bulunarak dilediği zaman üyelikten ayrılabilir (STİSK.19/1,2). Çekilme, bildirim tarihinden itibaren bir ay sonra geçerlilik kazanır (STİSK.19/3).
• c) Üyelikten Çıkarma: Sendika tüzüğünde belirtilen nedenlerle ve genel kurul kararıyla üyelikten çıkarma mümkündür (STİSK.19/4). Çıkarma kararı yargı denetimine tabidir; üye, kararın tebliğinden itibaren 30 gün içinde mahkemeye itiraz edebilir.

---

V. Konfederasyon ve Uluslararası Kuruluşlara Üyelik

Sendikalar, genel kurul kararıyla konfederasyonlara üye olabilir veya uluslararası işçi/işveren kuruluşlarına katılabilirler (AY.51/1, STİSK.21). Konfederasyon üyeliği için en az beş sendikanın bir araya gelmesi gerekir (STİSK.2/1,f).

---

VI. Kuruluşların Faaliyetleri ve Mali Yapısı

• Ticari Faaliyet Yasağı: Sendikalar kural olarak ticaretle uğraşamazlar ve kâr dağıtamazlar (STİSK.26/8). Ancak nakit mevcudunun %40'ını aşmamak kaydıyla sanayi ve ticaret kuruluşlarına yatırım yapabilirler.
• Gelirler: Üyelik ve dayanışma aidatları, faaliyet gelirleri, bağışlar ve malvarlığı gelirlerinden oluşur (STİSK.28). Kamu kurumları, siyasi partiler, işçi/işveren kuruluşları birbirlerine bağış yapamazlar (STİSK.28/2,3).
• Giderler: Gelirler, tüzükte gösterilen faaliyetler dışında kullanılamaz veya bağışlanamaz. Ancak doğal afet bölgelerine, şehit/gazi yakınlarına ve kadın istihdamını destekleyici faaliyetlere belirli oranlarda yardım yapılabilir. Grev ve lokavt süresince üyelere yapılan yardımlar bu yasağın dışındadır (STİSK.26/9).

---

VII. Toplu İş Sözleşmesi (TİS)

1. Genel Olarak ve Tanımı ✅ (Özel Odak Alanı)

Toplu iş sözleşmesi, sanayi devrimi sonrası ağır çalışma koşullarıyla mücadele etmek amacıyla ortaya çıkmış ve çalışma koşullarının iyileştirilmesinde önemli rol oynamıştır. Türkiye'de ilk kez 1926 Borçlar Kanunu'nda yer almış, 1961 Anayasası ile anayasal güvenceye kavuşmuştur. Günümüzde 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ile düzenlenmektedir.

• Kanuni Tanım (6356 Sayılı Kanun m. 2/1,e): Toplu iş sözleşmesi, "İş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hususları düzenlemek üzere işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren arasında yapılan sözleşmeyi" ifade eder.
• Genişletilmiş Tanım (STİSK. 33/2 ile birlikte): Toplu iş sözleşmesi; işçi sendikası ile işveren sendikası veya işveren sendikası üyesi olmayan işveren arasında, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesi ile ilgili hususların düzenlendiği ve tarafların karşılıklı hak ve borçlarının, sözleşmenin uygulanması ve denetimi ile uyuşmazlıkların çözümü için başvurulacak yollara ilişkin hükümlerin de yer alabildiği yazılı olarak yapılan bir sözleşmedir.

💡 Temel Çıkarımlar:

• Taraflar: İşçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren.
• Konu: İş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hususlar. Ayrıca tarafların karşılıklı hak ve borçları, sözleşmenin uygulanması, denetimi ve uyuşmazlık çözümü yolları da yer alabilir.
• Şekil: Yazılı olarak yapılması zorunludur.
• Niteliği: İşçi-işveren ilişkilerini bireysel değil, toplu düzeyde düzenleyen bir sözleşmedir. İş sözleşmeleri üzerinde emredici etkiye sahiptir.

2. Toplu İş Sözleşmesi Hakkı ve Özerkliği

• a) Toplu İş Sözleşmesi Hakkı: Anayasa'nın 53. maddesi, işçi ve işverenlere ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma koşullarını düzenlemek amacıyla toplu iş sözleşmesi yapma hakkı tanır. Bu hak, 6356 sayılı Kanun ile işçi sendikalarına verilmiştir. Anayasa'nın 13. maddesindeki sınırlamalara tabidir.
• b) Toplu İş Sözleşmesi Özerkliği: İşçi ve işveren taraflarının çalışma koşullarını serbestçe düzenleme hak ve yetkisidir. Taraflar, üçüncü kişiler üzerinde hüküm ifade edecek genel ve objektif hukuk kuralı koyabilirler. Ancak Anayasa ve kanunların emredici hükümlerine aykırı olamaz.

3. Toplu İş Sözleşmesinin Hukuki Niteliği

TİS, özel hukuk tüzel kişileri arasında yapılan, özel hukuka ilişkin konuları düzenleyen bir sözleşmedir. Ancak normatif bölümü ile iş sözleşmeleri üzerinde emredici kural koyabilme yetkisi tanıdığı için kendine özgü bir özel hukuk sözleşmesi olarak kabul edilir.

4. Toplu İş Sözleşmesinin İçeriği

TİS'in içeriği iki ana bölümden oluşur:

• a) Düzenleyici (Normatif) Bölüm: İş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesi ile ilgili konuları düzenler. TİS'in zorunlu unsurudur (STİSK.33/1).
  • Yapılmasına İlişkin Hükümler: Engelli çalıştırma, işe almada öncelik, belirli niteliklere sahip olmayan işçileri işe alma yasağı, yazılı sözleşme zorunluluğu gibi.
  • İçeriğine İlişkin Hükümler: Ücret, zamlar, sosyal yardımlar, izinler, çalışma süreleri, iş sağlığı ve güvenliği önlemleri, işyerinin çalışma düzenine ilişkin hükümler gibi.
  • Sona Ermesine İlişkin Hükümler: Bildirim sürelerinin uzunluğu, fesih şekli, fesih yetkisinin sınırlandırılması, ihbar/kıdem tazminatı miktarları gibi.
  • ⚠️ Önemli Not: Düzenleyici hükümler, mevzuatın mutlak emredici hükümlerine aykırı olamaz. Nispi emredici hükümler ise işçi lehine değiştirilebilir.
• b) Borç Doğurucu Bölüm: Tarafların karşılıklı hak ve borçlarını, sözleşmenin uygulanmasını ve denetimini, uyuşmazlıkların çözüm yollarını düzenler. Zorunlu bir unsur değildir. Sadece sözleşmenin tarafları arasında hüküm ifade eder, üyeleri doğrudan bağlamaz. En önemli borç iş barışını sağlama borcudur.

5. Toplu İş Sözleşmesinin Türleri

• a) İşyeri Toplu İş Sözleşmesi: Aynı işkolunda bir işyerini kapsayan TİS'tir. Türk Hukuku'nda kuraldır.
• b) Grup Toplu İş Sözleşmesi: Aynı işkolunda birden çok işyerini kapsayan TİS'tir. Bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında, tarafların anlaşması üzerine yapılır (STİSK.2/1,ç).
• c) İşletme Toplu İş Sözleşmesi: Bir gerçek/tüzel kişiye veya kamu kurumuna ait aynı işkolundaki birden çok işyerini kapsayan sözleşmedir (STİSK.2/1,d). Emredici niteliktedir; koşulları oluştuğunda birden çok işyeri TİS'i yapılamaz (STİSK.34/2).
• d) Çerçeve Sözleşme: Ekonomik ve Sosyal Konsey'de temsil edilen işçi ve işveren konfederasyonlarına üye sendikalar arasında işkolu düzeyinde yapılan sözleşmedir (STİSK.33/3). Mesleki eğitim, iş sağlığı ve güvenliği gibi konuları içerebilir. İşyeri, grup ve işletme TİS'leri çerçeve sözleşmeye aykırı olamaz (işçi lehine olanlar hariç).

6. Toplu İş Sözleşmesinin Yorumu

• a) Yorumda Uygulanacak Esaslar: Düzenleyici bölüm, objektif hukuk kuralları gibi yorumlanır; işçi yararına yorum esası gözetilir. Borç doğurucu bölüm ise sözleşmelerin yorumu için geçerli olan esaslara göre (dürüstlük kuralı, güven esası) yorumlanır.
• b) Yorum Davası: Uygulanmakta olan bir TİS'in yorumundan doğan uyuşmazlıklar için iş mahkemesinde yorum davası açılabilir (STİSK.53/1). Sadece TİS'in tarafları dava açma ehliyetine sahiptir.

7. Toplu İş Sözleşmesinin Yapılması

• a) Toplu İş Sözleşmesi Yapma Ehliyeti: İşçi tarafı için sadece işçi sendikaları, işveren tarafı için işveren ve işveren sendikaları ehliyet sahibidir.
• b) Toplu İş Sözleşmesi Yapma Yetkisi:
  • İşçi Tarafı İçin: İşçi sendikasının kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az %1'i sendika üyesi olmalı ve TİS yapmak istediği işyerinde çalışan işçilerin yarıdan fazlası (işletme TİS için %40'ı) sendika üyesi olmalıdır (STİSK.41/1,2).
  • İşveren Tarafı İçin: İşveren sendikası üyesi işverenlere ait işyerleri veya sendika üyesi olmayan işveren kendi işyerleri için yetkilidir (STİSK.41/4).
• c) Yetki Tespiti: Bakanlık tarafından yapılır. İşkolu %1 barajı ve işyeri/işletme çoğunluk koşulları incelenir. Yetki tespitine karşı 6 iş günü içinde mahkemeye itiraz edilebilir (STİSK.43).
• d) Toplu Görüşme: Yetki belgesinin alınmasından sonra 15 gün içinde karşı taraf toplu görüşmeye çağrılır (STİSK.46/1). Toplu görüşme süresi ilk toplantı tarihinden itibaren 60 gündür (STİSK.47/3).
• e) Metnin Hazırlanması, İmzalanması ve İlanı: Tarafların anlaşmasıyla TİS yazılı olarak hazırlanır ve imzalanır. Yazılı şekil geçerlilik koşuludur. Sözleşme, görevli makama verilir ve işyerinde ilan edilir (STİSK.48).

8. Toplu İş Sözleşmesinde Değişiklik Yapma

Kanunda açık bir yasak olmaması nedeniyle, tarafların anlaşmasıyla TİS'te değişiklik yapılabilir. Değişiklikler yazılı olmalı, ilgili yerlere verilmeli ve ilan edilmelidir. Uygulaması başlamış ve kazanılmış hak haline gelmiş konularda değişiklik yapılamaz.

---

Sonuç

Sendikalar Hukuku ve Toplu İş Sözleşmesi, işçi ve işverenlerin çalışma yaşamındaki haklarını ve yükümlülüklerini düzenleyen, demokratik toplum düzeninde iş barışının ve sosyal adaletin sağlanmasında kritik bir rol oynayan temel hukuk dallarıdır. Bu sistem, bireysel iş sözleşmelerinin ötesine geçerek, çalışma koşullarının toplu düzeyde belirlenmesini ve geliştirilmesini sağlar.