Podit
Bu çalışma materyali, "Ders Ses Kaydı Transkripti" ve "Kopyalanmış Metin" kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.
🇹🇷 Türkiye'de Demokrasi ve İnsan Haklarının Korunması Rejimi
Giriş
Bu çalışma materyali, Türkiye'de insan haklarının iç hukukta korunması açısından 1982 Anayasası'nın getirdiği düzenlemeleri kapsamaktadır. İnsan haklarının sınıflandırılması, sınırlandırılması, iç hukuktaki koruma sistemleri ve özellikle Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru usulü temel inceleme alanlarımızdır.
Kazanımlar 📚
Bu bölümün sonunda aşağıdaki konuları anlamış olmanız beklenmektedir:
- 1982 Anayasası'nda insan haklarının sınıflandırılması.
- 1982 Anayasası'nda insan haklarının sınırlandırılması.
- İç hukukta insan haklarını koruma yöntemleri.
1. Anayasal Gelişim ve İnsan Hakları Tarihi 📜
Türkiye'de insan haklarının pozitif hukukun bir parçası olması ilk defa 1876 tarihli Kanun-i Esasi ile gerçekleşmiştir. Bu Anayasa, klasik sivil hakları güvence altına almıştır.
- 1921 Anayasası: İnsan haklarına ilişkin ayrı bir bölüm içermemiştir.
- 1924 Anayasası: Kişi hak ve özgürlüklerine ilişkin maddeler, 1789 tarihli İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi'nden esinlenilerek kaleme alınmıştır. Ancak sosyal haklar bu Anayasa'da yer almamıştır.
- 1961 Anayasası: Sosyal haklar ilk kez bu Anayasa ile anayasal alanda düzenlenmiştir.
- 1961 ve 1982 Anayasaları: İnsan hakları ile ilgili hükümleri, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (İHAS) hükümleri göz önünde tutularak hazırlanmıştır.
1.1. 1982 Anayasası ve İnsan Hakları Yaklaşımı ⚖️
1982 Anayasası'nın 2. maddesine göre; "Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına saygılı bir Devlettir." Bu ifade, 1961 Anayasası'ndaki "insan haklarına dayanan devlet" ifadesinden farklıdır ve devlete temel hakların kullanılması önündeki engelleri kaldırma görevi yükler. Öğretide bu farklılık, 1982 Anayasası'nın otorite merkezli, 1961 Anayasası'nın ise birey merkezli olduğu şeklinde tartışılmıştır.
1.2. Uluslararası Hukukla Uyum 🌍
1982 Anayasası, özellikle AB üyelik süreci ve İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi Hukuku'na uyum amacıyla önemli değişiklikler geçirmiştir.
- 2004 Anayasa Değişikliği (Madde 90): "Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır." Bu düzenleme, uluslararası insan hakları hukukunun iç hukukta üstünlüğünü kabul etmesi açısından büyük önem taşır.
- İHAS'a Taraf Olma: Türkiye, 1954 yılında İHAS'a taraf olmuş, 1987 yılında vatandaşlarına bireysel başvuru hakkını ve 1989 yılında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin (AİHM) zorunlu yargı yetkisini kabul etmiştir. AİHM kararları, Türkiye'deki insan hakları hukukunu önemli ölçüde etkilemiştir.
2. 1982 Anayasası'nda Hak ve Özgürlüklerin Sınıflandırılması ✅
1982 Anayasası, temel hak ve ödevleri üç ana grupta düzenlemiştir:
-
Kişinin Hak ve Ödevleri (Negatif Statü Hakları): 🛡️ Devletin müdahale etmemesini gerektiren koruma haklarıdır.
- Kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı (yaşama hakkı ve işkence yasağı)
- Kişi hürriyeti ve güvenliği
- Özel hayatın gizliliği ve konut dokunulmazlığı
- Mülkiyet hakkı
- Zorla çalıştırma (angarya) yasağı
- Yerleşme ve seyahat hürriyeti
- Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti
- Din ve vicdan hürriyeti
- Haberleşme hürriyeti, Basın hürriyeti, Bilim ve sanat hürriyeti
- Süreli ve süresiz yayın hakkı, Düzeltme ve cevap hakkı
- Dernek kurma hürriyeti, Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı
- Hak arama hürriyeti, İspat hakkı, Kanunî hâkim güvencesi, Dinlenme hakkı
-
Sosyal ve Ekonomik Hak ve Ödevler (Pozitif Statü Hakları): 🤝 Devletten belirli hizmetleri talep etme hakkını ifade eder.
- Ailenin korunması ve Çocuk hakları
- Eğitim ve öğrenim hakkı, Konut hakkı
- Sağlık ve çevrenin korunması
- Toprak mülkiyeti, Tarih, kültür ve tabiat varlıklarının korunması
- Sanatın ve sanatçının korunması, Gençliğin korunması, Sporun geliştirilmesi
- Kıyılardan yararlanma
- Kamulaştırma, devletleştirme ve özelleştirme
- Çalışma ve sözleşme hürriyeti
- Sendika kurma hakkı, Toplu iş sözleşmesi ve Sözleşme hakkı, Grev hakkı ve lokavt
- Ücrette adalet sağlanması, Sosyal güvenlik hakkı
-
Siyasi Hak ve Ödevler (Aktif Statü Hakları): 🗳️ Bireylerin devlet yönetimine katılımını sağlar.
- Türk vatandaşlığı
- Seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakları
- Siyasi parti kurma hakkı
- Kamu hizmetlerine girme hakkı
- Mal bildirimi, Vatan hizmeti, Vergi ödevi
- Dilekçe hakkı
- Bilgi Edinme hakkı (2010 Anayasa değişikliğiyle eklenmiştir)
- Kamu Denetçisine Başvurma Hakkı (2010 Anayasa değişikliğiyle eklenmiştir)
3. Temel Hak ve Özgürlüklerin Sınırlandırılması ve Durdurulması ⚠️
Temel hak ve hürriyetler, "sert çekirdek haklar" hariç, mutlak değildir. Devlet, belirli durumlarda bu hakları sınırlayabilir.
3.1. Sınırlama İlkeleri 💡
2001 yılında yapılan değişiklikle Anayasa'nın 13. maddesi, temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmasına ilişkin önemli ilkeler belirlemiştir: "Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz."
- Öze Dokunmama İlkesi: Yapılacak sınırlamanın, ilgili hakkı tamamen kullanılamaz hale getirmemesi demektir.
- Ölçülülük İlkesi: Sınırlamada başvurulan aracın, sınırlama amacını gerçekleştirmeye elverişli, gerekli ve orantılı olmasını ifade eder.
- Kanunla Sınırlama: Haklar ancak kanunla sınırlanabilir.
- Anayasanın Sözüne ve Ruhuna Uygunluk: Sınırlamalar Anayasa'nın genel ilkelerine aykırı olamaz.
- Demokratik Toplum Düzeninin Gerekleri: Sınırlamalar demokratik toplumun gereklilikleriyle uyumlu olmalıdır (ilk kez 1982 Anayasası ile gelmiştir).
- Laik Cumhuriyetin Gerekleri: Sınırlamalar laik Cumhuriyetin ilkelerine uygun olmalıdır (ilk kez 2001 değişikliği ile gelmiştir).
3.2. Temel Hak ve Özgürlüklerin Durdurulması 🛑
Anayasa'nın 15. maddesine göre, temel hak ve özgürlükler bazı şartlar altında kısmen veya tamamen durdurulabilir. Durdurma Şartları:
- Ülkede savaş, seferberlik, sıkıyönetim veya olağanüstü hallerden biri mevcut olmalıdır.
- Milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlâl edilmemelidir.
- Ölçülülük ilkesine uyulmalıdır.
Sert Çekirdekli Haklar (Hiçbir Halde Dokunulamaz):
- Yaşama hakkı (savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında).
- Kişinin maddi ve manevi varlığının bütünlüğü (işkence yasağı).
- Din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanmama ve bunlardan dolayı suçlanmama.
- Suç ve cezaların geçmişe yürütülememesi.
- Masumiyet karinesi (suçluluğu mahkeme kararı ile saptanana kadar kimsenin suçlu sayılamaması).
4. İç Hukukta İnsan Haklarının Korunması Yöntemleri 🛡️
Türk iç hukuk düzeninde insan haklarının korunması için çeşitli mekanizmalar bulunmaktadır:
4.1. Dilekçe Hakkı (TBMM'ye Başvuru) 📝
Anayasa'nın 74. maddesinde düzenlenmiştir. Vatandaşlar ve Türkiye'de ikamet eden yabancılar (karşılıklılık esasıyla), kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetlerini yetkili makamlara ve TBMM'ye yazılı olarak iletebilirler. Başvuruların sonucu yazılı olarak bildirilir.
4.2. Yargısal Korunma 🏛️
Temel hak ve özgürlüklerin korunmasında en etkili yoldur.
- Hak Arama Hürriyeti (Madde 36): Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.
- Yargı Yolu (Madde 125): İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır. İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.
4.3. İdari Başvuru 🏢
Temel hak ve özgürlükleri ihlal edilen bireyler, yürütme organına da başvurabilir. Anayasa'ya göre, ihlal edilen hak ve hürriyetler için yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânı sağlanmalıdır. Devlet, işlemlerinde ilgili kişilerin hangi kanun yolları ve mercilere başvuracağını ve sürelerini belirtmek zorundadır (Madde 40).
4.4. Kamu Denetçisine (Ombudsman) Başvuru 🧑⚖️
2010 Anayasa değişikliğiyle getirilmiştir.
- Kuruluş: TBMM Başkanlığı'na bağlı Kamu Denetçiliği Kurumu, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.
- Görev: İdarenin eylem, işlem, tutum ve davranışlarını insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmaktır.
- Başvuru: Gerçek ve tüzel kişiler başvurabilir. Başvurular ücretsizdir ve gizli tutulabilir.
- Görev Alanı Dışında Kalanlar: Yasama yetkisinin kullanılmasına ilişkin işlemler, yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin kararlar, Türk Silahlı Kuvvetlerinin sırf askerî nitelikteki faaliyetleri.
4.5. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) 🤝
Nisan 2016'da 6071 sayılı Kanun'la kurulmuştur.
- Görev: İnsan haklarının korunması, geliştirilmesi ve ihlallerin önlenmesine yönelik çalışmalar yapmak; işkence ve kötü muamele ile mücadele etmek; şikâyet ve başvuruları incelemek; eğitim faaliyetleri yürütmek; insan hakları alanındaki gelişmeleri izlemek ve değerlendirmektir.
- Yapı: İdari ve mali özerkliğe sahip, özel bütçeli ve kamu tüzel kişiliğini haizdir. Cumhurbaşkanının görevlendireceği bakan ile ilişkilidir.
4.6. Anayasa Mahkemesi'ne Bireysel Başvuru ⚖️
2010 yılında Anayasa'nın 148. maddesine yapılan eklemelerle açılan bu yol, kamu gücünün sebep olduğu hak ihlallerine karşı anayasal yargı denetimini başlatmıştır.
- Başvuru Kapsamı: Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerden, İHAS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla yapılabilir.
- Şartlar:
- Olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır.
- İhlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenler tarafından yapılabilir.
- Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz.
- Yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan haklarla ilgili olarak yabancılar bireysel başvuru yapamaz.
- Yasama işlemleri, düzenleyici idari işlemler, Anayasa Mahkemesi kararları ve Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler aleyhine bireysel başvuru yapılamaz.
- Süre: Başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gün içinde yapılmalıdır.
- İnceleme ve Karar:
- Başvuruların kabul edilebilirlik incelemesi Komisyonlarca yapılır.
- Esas inceleme sonunda, başvurucunun hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir.
- İhlal kararı verilmesi hâlinde, ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir.
- İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir.
- Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hallerde tazminata hükmedilebilir.
- AİHM ile İlişki: AİHM, Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru hakkının başladığı tarihten itibaren, bu hak kullanılmaksızın AİHM'e yapılan başvuruları "iç hukuk yollarının tüketilmemiş olması" gerekçesiyle kabul edilemez bulmaktadır.
Sonuç 📈
Türkiye'de insan haklarının korunması rejimi, anayasal düzenlemeler, uluslararası sözleşmeler ve çeşitli iç hukuk mekanizmalarıyla dinamik bir yapıya sahiptir. 1982 Anayasası'nın geçirdiği evrim, uluslararası insan hakları hukukuna uyum süreci ve Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru gibi mekanizmalar, bu rejimin temel taşlarını oluşturmaktadır.
