Podit
Çalışma Materyali: Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7)
Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) metni ve ilgili bir podcast transkriptinden derlenmiştir.
📚 Giriş: Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne Genel Bakış
Bu çalışma materyali, balın üretimi, hazırlanması, işlenmesi, depolanması, nakledilmesi ve piyasaya arz edilmesi aşamalarında taşıması gereken özellikleri belirleyen Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7) hakkında kapsamlı bilgi sunmaktadır. Tebliğ, bal arısı (Apis mellifera) tarafından üretilen balı kapsamakta olup, 19/2/2020 tarihli ve 31044 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği'ne dayanmaktadır. Amacı, balın tekniğine uygun ve hijyenik bir şekilde tüketicilere ulaşmasını sağlamaktır.
📝 Temel Tanımlar ve Kavramlar
Bu tebliğde geçen önemli terimler ve tanımları aşağıda açıklanmıştır:
- Bal 🍯: Bitki nektarlarının, bitkilerin canlı kısımlarının salgılarının veya bitkilerin canlı kısımları üzerinde yaşayan bitki emici böceklerin salgılarının, bal arısı tarafından toplanıp kendine özgü maddelerle birleştirilerek değişikliğe uğrattığı, su içeriğini düşürdüğü ve petekte depolayarak olgunlaştırdığı, doğası gereği kristallenebilen doğal üründür.
- Çerçeve: Arıların doğrudan petek yaptığı veya içine temel peteklerin yerleştirildiği malzeme.
- Fırıncılık Balı 🍞: Yabancı tat ve kokuya sahip veya fermentasyona başlamış/fermente olmuş veya yüksek sıcaklıkta işlem görmüş, endüstriyel veya diğer gıda maddelerinde bileşen olarak kullanılma amaçlı bal.
- Karakovan 🛖: Çalıdan örme sepetler ve içi oyulmuş ağaç kütükleri gibi belirli bir standardı olmayan ve modern arıcılık tekniklerinin uygulanmasına imkân vermeyen kovanlar.
- Bakanlık 🏛️: Tarım ve Orman Bakanlığı.
- Karar Ölçütü 📊: Balın orijinalliğinin belirlenmesine yönelik analiz metotlarından elde edilen sonuçların değerlendirilmesinde kullanılmak üzere, ülkemizde üretilen orijinal balları temsil edecek şekilde oluşturulmuş kalitatif veya kantitatif değer.
🐝 Bal Çeşitleri
Bal, kaynağına ve üretim/pazara sunuluş şekline göre çeşitli kategorilere ayrılır:
1. Kaynağına Göre Bal Çeşitleri
- Çiçek Balı 🌸: Bitki nektarından elde edilen bal.
- Salgı Balı 🌲: Bitkilerin canlı kısımlarının salgılarından veya bitkilerin canlı kısımları üzerinde yaşayan bitki emici böceklerin (Hemiptera) salgılarından elde edilen bal.
- Çam Balı: Marchalina hellenica (koşnil) adlı böceğin çam ağaçlarının (Pinus brutia, P. nigra, P. pinea) tatlı özsuyundan oluşturduğu bal çiğinin, bal arıları tarafından toplanıp değişikliğe uğratılarak ürettiği salgı balı.
2. Üretim ve/veya Pazara Sunuluş Şekline Göre Bal Çeşitleri
- Petekli Bal 🍯🖼️: Petek gözlerinde yavru içermeyen, bal mumuyla kabartılan temel petekli çerçevelere depolanan ve peteğin tümü veya büyük bölümü sırlanmış olarak satışa sunulan bal.
- Doğal Petekli Bal: Temel petek kullanılmadan, standart kovanlarda arılar tarafından peteği ile beraber üretilen bal.
- Karakovan Balı: Temel petek kullanılmadan, karakovanlarda arılar tarafından peteği ile beraber üretilen bal.
- Süzme Bal: Sırları alınan yavrusuz peteklerden santrifüj yolu ile elde edilen bal.
- Petekli Süzme Bal: Süzme bal içerisinde petekli bal parçaları ile hazırlanmış bal.
- Sızma Bal: Sırları alınmış yavrusuz peteklerden, doğal akışı ile sızdırılarak elde edilen bal.
- Pres Balı: Yavrusuz peteklerin doğrudan veya 45°C’yi aşmamak üzere ısıtılarak preslenmesi ile elde edilen bal.
- Filtre Edilmiş Bal: Süzme işlemi sırasında 0.2 mm’nin altında gözenek büyüklüğüne sahip filtrasyon malzemeleri kullanılarak yabancı organik veya inorganik maddelerin uzaklaştırılması sonucunda polen içeriği azalmış bal.
✅ Ürün Özellikleri ve Kalite Kriterleri
Piyasaya sunulan veya gıda maddelerinde bileşen olarak kullanılan ballar, belirli kriterlere ve özelliklere uygun olmalıdır:
-
Bileşim ve Saflık:
- Bal esas olarak fruktoz ve glukoz başta olmak üzere farklı şekerlerden, organik bileşiklerden, enzimlerden ve polenlerden oluşur.
- ⚠️ Asla hiçbir gıda bileşeni veya dışarıdan hiçbir madde katılamaz.
- Balın, doğal bileşiminde bulunmayan organik ve/veya inorganik maddelerden arı olması zorunludur.
- Bakanlık, dışarıdan madde katıldığının tespitinde kendi resmi internet adresinde duyurulan analiz metotlarını ve karar ölçütlerini kullanır.
-
Duyusal ve Fiziksel Özellikler:
- Fırıncılık balı dışında, bal yabancı tat ve kokuya sahip olamaz.
- Balın fermentasyonu başlamış olamaz ve asitliği yapay olarak değiştirilemez.
- Bal, içerdiği doğal enzimleri parçalayacak veya önemli düzeyde inaktive edecek şekilde ısıtılamaz.
- Balın tadı ve aroması, kaynağına ve bitki türüne bağlı olarak değişmekle birlikte, kendine özgü olmalıdır.
- Balın rengi su beyazından koyu amber rengine kadar değişebilir. Salgı balının rengi pfund skalasına göre en az 60 olmalıdır.
- Balın kıvamı akışkan, viskoz, kısmen veya tamamen kristalize olabilir.
-
İşleme Kısıtlamaları:
- Filtre edilmiş bal ile ilgili hükümler saklı kalmak kaydıyla, baldan polen veya bala özgü diğer bileşenler uzaklaştırılamaz.
- Filtre edilmiş bal dışında, ballara 0.2 mm’nin altında filtrasyon uygulanamaz.
-
Petekli Ballara Özel Kurallar:
- Petekli ballarda, peteğin en az %80’inin sırlanmış olması gerekir.
- Temel petekte balmumunun doğal yapısında bulunmayan parafin, serezin, iç yağ, reçine, oksalik asit gibi organik maddeler ile ağartıcı maddeler gibi inorganik maddeler bulunamaz.
- Ayrıca bir gram petekte Amerikan Yavru Çürüklüğü etkeni Paenibacillus larvae spor ve vejetatif formu ile Nosemosis etkenleri Nosema apis ve Nosema ceranae sporları bulunamaz.
- Karakovan balı ve doğal petekli ballar süzme bal olarak piyasaya arz edilemez.
- Karakovan balı ve doğal petekli bal adıyla piyasaya arz edilecek ballarda, peteğin parçalanmaması ve süzme bal ilave edilmemesi gerekir.
-
Özel Bal Türleri:
- Krem bal ve kristalize bal için de genel kriterler geçerlidir.
- Süzme çiçek balı; akışkan olmayan kıvamda, kontrollü koşullarda kristalize edilmesi halinde “krem bal”, kendiliğinden kristalize olması halinde ise “kristalize bal” adıyla piyasaya arz edilebilir.
- “Ham bal” olarak tanımlanabilen ballar, 45 °C’den yüksek ısıl işlem görmemiş ve 0.3 mm’den daha büyük filtreler ile filtre edilmiş ballardır.
🚫 Yasaklı Maddeler ve Kalıntılar
Bal ürünlerinde belirli maddelerin bulunması yasaktır veya limitlere tabidir:
- Katkı Maddeleri: Bala hiçbir katkı maddesi katılamaz.
- Aroma Vericiler: Bala hiçbir aroma verici ve aroma verme özelliği taşıyan gıda bileşenleri katılamaz.
- Bulaşanlar: Türk Gıda Kodeksi Bulaşanlar Yönetmeliği hükümleri uygulanır.
- Pestisit Kalıntıları: Türk Gıda Kodeksi Pestisitlerin Maksimum Kalıntı Limitleri Yönetmeliği hükümleri uygulanır.
- Veteriner İlaç Kalıntıları: Türk Gıda Kodeksi Hayvansal Gıdalarda Bulunabilecek Farmakolojik Aktif Maddelerin Sınıflandırılması ve Maksimum Kalıntı Limitleri Yönetmeliği hükümleri uygulanır.
🧼 Hijyen, Ambalajlama ve Etiketleme Kuralları
Balın güvenli ve doğru bir şekilde tüketicilere ulaşması için hijyen, ambalajlama ve etiketleme konularında da belirli kurallar bulunmaktadır:
1. Hijyen ve Ambalajlama
- Hijyen: Türk Gıda Kodeksi Mikrobiyolojik Kriterler Yönetmeliği ve Gıda Hijyeni Yönetmeliği hükümleri uygulanır.
- Ambalajlama: Türk Gıda Kodeksi Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemelere Dair Yönetmelik hükümleri uygulanır.
2. Etiketleme 🏷️
Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği'ne ek olarak aşağıdaki özel kurallar geçerlidir:
- Bebek Uyarısı 👶⚠️: Etikette “1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemelidir” ifadesi yer alır.
- Çerçeveli Bal Bilgisi: Çerçeveli balda net miktara “çerçeve ağırlığı” dahil değildir. Çerçevelere arıcıların işletme numaraları yazılır.
- Adlandırma 📝:
- Bal, kaynağına göre "salgı balı" veya "çiçek balı" olarak adlandırılır.
- Salgı balının kaynağı çam balı ise "çam balı" olarak adlandırılır, "çam balı ile birlikte salgı balı" ifadesi de kullanılabilir.
- Filtre edilmiş ballar ve fırıncılık balları hariç olmak üzere, balın botanik kaynağı belirli ise ve bal bu kaynağa ait duyusal, fiziksel, kimyasal ve palinolojik özellikleri belirgin şekilde taşıyorsa, gıdanın adı “ayçiçeği balı, ıhlamur balı” gibi balın kaynağını aldığı çiçek veya bitkinin adı ile desteklenebilir.
- Filtre edilmiş ballar ve fırıncılık balları hariç olmak üzere, bal üretildiği bölgenin florasına ait özellikleri belirgin şekilde taşıyorsa gıdanın adı, coğrafi işaretten doğan haklara aykırı olmamak kaydıyla, o bölgenin bölgesel, coğrafi veya topografik adı ile birlikte kullanılabilir.
- Karakovan balları adlandırılırken gıdanın adıyla birlikte “doğal petekli” ifadesi kullanılabilir.
- Fırıncılık Balı Etiketlemesi:
- Etiketinde “sadece pişirme amaçlı” ifadesi gıda adına yakın ve kolayca görülebilir bir şekilde yer alır.
- Bileşen olarak kullanıldığı bileşik bir gıda maddesinde “bal” ifadesi “fırıncılık balı” yerine kullanılabilir, ancak bileşenler listesinde “fırıncılık balı” olarak yer alır.
- Filtre Edilmiş Bal Etiketlemesi:
- Gıdanın adı ‘filtre edilmiş bal’ olarak yazılır.
- Polen miktarının azaltıldığı etikette belirtilir.
- Hammadde Ambalajı: Hammadde ambalajı üstünde Arıcılık Kayıt Sistemine kayıtlı olan işletmeye ait hammaddenin kaynağını işaret edecek TÜRKVET Kayıt Sisteminden alınan işletme numarası bulunur.
🚚 Depolama ve Taşıma Koşulları
Balın kalitesini korumak için taşıma ve depolama süreçleri önemlidir:
- Ballar, paketleme/dolum noktasından tüketiciye ulaştırılana kadar tüm aşamalarda temiz ve kuru yerlerde, kokulardan arı biçimde muhafaza edilmelidir.
- Doğrudan güneş ışığından korunmalı ve 25 °C’yi aşmayacak şekilde depolanmalıdır.
🔬 Numune Alma, Analiz ve Karar Ölçütleri
- Numune Alma ve Analiz Metotları: Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliğinde belirtilen kurallara uygun olarak numune alınır ve uluslararası kabul görmüş analiz metotları uygulanır.
- Karar Ölçütleri 📈:
- Uygulanacak karar ölçütleri, Türk Gıda Kodeksi Hazırlama Yönetmeliği'ne göre kurulmuş alt komisyonun önerisi ve Ulusal Gıda Kodeks Komisyonunun kararı ile belirlenir.
- Belirlenen karar ölçütleri Bakanlık resmi internet adresinde duyurulur. Duyuruda parametre, karar ölçütü, analiz metoduna atıf ve uygulama tarihi belirtilir.
- Karar ölçütünün resmi kontrollerde uygulanmasına, Bakanlık resmi internet adresinde yayımlanma tarihinden üç ay sonra başlanır.
⚖️ Uyum ve Yaptırımlar
- Avrupa Birliği Mevzuatına Uyum: Bu Tebliğ, 20/12/2001 tarihli ve (AT) 2001/110 sayılı Bal ile İlgili Avrupa Parlamentosu ve Konsey Direktifi dikkate alınarak hazırlanmıştır.
- İdari Yaptırım: Tebliğe aykırı davrananlar hakkında 11/6/2010 tarihli ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununun ilgili maddelerine göre yaptırımlar uygulanır.
- HMF ve Diastaz Değerlendirmesi: HMF (Hidroksimetilfurfural) ve diastaz sayısına ilişkin değerlendirmelerde ortam sıcaklığı ölçülerek işlem yapılır.
🗓️ Geçici ve Son Hükümler
- Yürürlükten Kaldırılan Tebliğ: 27/7/2012 tarihli ve 28366 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2012/58) yürürlükten kaldırılmıştır.
- Uyum Zorunluluğu: Gıda işletmecileri, 13 üncü maddenin birinci fıkrasının (c) bendinde yer alan hükümlere 31/12/2020 tarihine kadar uymak zorunda kalmıştır.
- Yürürlük: Bu Tebliğ yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir (22/4/2020 tarihli ve 31107 sayılı Resmî Gazete).
- Yürütme: Bu Tebliğ hükümlerini Tarım ve Orman Bakanı yürütür.
