📚 Selçuklu Dönemi Minyatür Sanatı: İlim ve Edebiyat Eserleri

Bu çalışma materyali, Melike Temiz'in "Minyatür Sanatı 1. Dönem Final" dersi için hazırlanmıştır. İçerik, ders kaydı ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

💡 Giriş: Selçuklu Minyatür Sanatının Genel Bakışı

Selçuklu dönemi minyatür sanatı, İslam dünyasının kültürel ve entelektüel gelişimini yansıtan eşsiz bir alandır. Bu sanat, erken dönemlerden itibaren iki ana kolda ilerlemiştir:

1. İlim ve Fen Konulu Eserler: Bilimsel ve teknik bilgileri içeren yazmalar.
2. Edebi Konulu Eserler: Hikaye, şiir ve ahlaki öğretileri barındıran yazmalar.

Bu materyal, her iki alandaki önemli el yazmalarını ve onların sanatsal özelliklerini detaylı bir şekilde incelemektedir.

---

1️⃣ İlim ve Fen Konulu Minyatürlü Yazmalar

1.1. El-Sufi'nin "Kitab Suver el-Kevakib es-Sabitee" (Sabit Yıldızlar Kitabı)

• Yazar: Abdurrahman el-Sufi
• Sipariş: Büveyhi Sultanı Abdul Devle tarafından 960 yılı civarında verilmiştir.
• İçerik:
  • Batlamyus'un Almagest'ine (MS 2. yy) ve 9. yüzyıl Arap tezkirelerine dayanır.
  • Batlamyus'un Almagest'te ele aldığı 48 yıldız takımındaki yıldızları inceler.
  • Yıldızların gökyüzündeki konumları, büyüklükleri, parlaklıkları ve renkleri hakkında bilgiler sunar.
  • Almagest'teki yıldız isimlerinin Arapça karşılıklarını vererek İslam astronomi terminolojisini oluşturmuştur.
  • Bu terimlerden 94'ü modern astronomi literatürüne girmiştir.
• İkonografi:
  • Atlas Farnese, Batlamyus'un resimli yazmaları ve Aratos'un Phainomena'sının (MÖ 4. yy) ikonografik geleneğini devam ettirir.
• Mevcut Nüshalar (11-13. Yüzyıllar arasına tarihlenen 5 adet):
  • ✅ Oxford, Bodleian Library Marsh 144
  • ✅ Topkapı Sarayı Müzesi Ahmed III 3493
  • ✅ Ayasofya 2595
  • ✅ Paris Bibliotheque Nationale Arabe 2489 (tarihsiz)
  • ✅ Vatikan Bibliotheca Apostolica Ross. 1033

1.1.1. Önemli Nüshaların Özellikleri

• Topkapı Sarayı Müzesi Ahmed III 3493:
  • 🗓️ 1131 tarihinde Musul'da yapılmıştır.
  • Burç sembollerinde örgülü saçlı Selçuklu tipleri görülür.
  • Elbise detaylarında Orta Asya etkisi taşır.
  • Resimlerde klasik ışık-gölge modellemesi yerine çizgisel bir üslup hakimdir.
  • Yıldız yerleşimlerinin tam tespiti için ikili sayfa düzeni kullanılmıştır.
• Oxford, Bodleian Library Marsh 144:
  • El-Sufi'nin oğlu tarafından 1009 tarihinde yazılmıştır.
  • Yıldız tasvirlerinde ikili sayfa düzeni kullanılmıştır.
  • Figürlerin elbise kıvrımlarındaki detaylar Orta Asya etkisi taşır.
  • Resimlerde klasik üslubun tersine, çizgisel bir üslup görülmektedir.
• Ayasofya 2595:
  • 🗓️ 1135 yılında Mardin'de yapılmıştır.
  • Önceki yazmalara göre daha sade bir üsluba sahiptir.
• Vatikan Bibliotheca Apostolica Ross. 1033:
  • 🗓️ 1244 tarihinde Fas'ta yazılmıştır.
  • Figür ve kıyafetlerin işlenişinde İslam resminin batı üslup özellikleri öne çıkar.
• Paris Bibliotheque Nationale Arabe 2489:
  • Nerede ve kim tarafından yapıldığına dair bilgi bulunmamaktadır.
• Öne Çıkan Resim:
  • Eserin giriş sayfasında, elinde hilal tutan, bağdaş kurmuş bir figür ile iki ejderin oluşturduğu madalyon dikkat çeker.
  • Bu tasvir, "bereket tılsımı" ya da "bereket duası" olarak değerlendirilebilir.
  • Hilal tutan figür ay sembolünü, ejderler ise bulutları temsil eder. Ejderler ayı yuttuğunda yağmur yağacağına ve bereket geleceğine inanılır.
  • ⚠️ Figürün Zengi hükümdarı Bedreddin Lulu (1233-1259) olduğu iddia edilse de, eserin 1199 tarihinde resimlendiği göz önüne alındığında bu kronolojik olarak mümkün değildir.

1.2. El-Cezeri'nin "Kitab fi Ma'rifet el-Hiyel el-Hendesiye" (Otomatası)

• Yazar: Bedi el-Zaman Ebu el-İzz İsmail ibn el-Razza El-Cezeri
• Sipariş: Artuklu hükümdarı El-Salih Nasirüddin Ebu'l Feth Mahmud bin Muhammed bin Kara Arslan Davud bin Sukman bin Artuk (1200-1222) için 1206 yılında Diyarbakır'da hazırlanmıştır.
• İçerik:
  • Temeli Arşimet başta olmak üzere pek çok antik dönem bilim adamının çalışmalarına uzanır.
  • Mekanik ve matematik keşiflerine ilişkin bilgi ve çizimler içerir.
  • Minyatürleri büyük önem taşır; Rönesans döneminde Leonardo da Vinci'nin El-Cezeri'nin çizimlerinden etkilendiği düşünülmektedir.
  • El-Cezeri, sibernetik alanının en büyük dahisi kabul edilir.
• Yazılış Nedeni (El-Cezeri'nin kendi ifadesiyle): Artuklu sultanının isteği üzerine, yaptığı eşsiz araçların kaybolmaması ve bir araya getirilmesi amacıyla yazılmıştır.
• Bölümler (6 ana bölüm):
  • 1️⃣ Kitap I: Saatlerin yapımı (eşit saatler ve güneş saatleri). (10 bölüm)
  • 2️⃣ Kitap II: İçki partileri için uygun kap ve figürlerin yapımı. (10 bölüm)
  • 3️⃣ Kitap III: İbriklerin, kan alma teknelerinin ve abdest alma leğenlerinin yapımı. (10 bölüm)
  • 4️⃣ Kitap IV: Şekillerini değiştiren fıskiyeler ve sürekli çalan flüt için araç yapımı. (10 bölüm)
  • 5️⃣ Kitap V: Derin olmayan göllerden ve ırmaklardan suyu yukarı çıkaran araçların yapımı. (5 bölüm)
  • 6️⃣ Kitap VI: Değişik amaçlarla farklı şeylerin yapımı. (5 bölüm)
• Mevcut Nüshalar (4 adet):
  • ✅ Topkapı Sarayı Müzesi, Ahmed III 3472
  • ✅ Kahire Milli Kitaplığı Rigada no: 487
  • ✅ Ayasofya 3606
  • ✅ Çeşitli koleksiyonlardaki dağınık nüshalar

1.2.1. Önemli Nüshaların Özellikleri

• Topkapı Sarayı Müzesi Ahmed III 3472 Nüshası:
  • 🗓️ 1206 tarihli bu kopya, El-Cezeri'nin kendi eliyle hazırladığı nüshadan kopyalanmıştır.
  • Yazmadaki resim ve planlar bizzat El-Cezeri tarafından çizilmiştir.
  • Resimler, çerçevesiz olarak doğrudan metnin içerisine yerleştirilmiştir.
  • Resimlenen aletler, dişli veya çarklarla çalışan içki sunma makineleri, saatler ve çeşitli sıvı kapları gibi mekanik yapıları gösterir.
  • Resimlerde insan ve hayvan tasvirlerine de yer verilmiştir.
  • Minyatürlerde görülen köşeli, dolgun çehreli, kısa roblu, örgülü saçlı tipler, dönemin Selçuklu tipini yansıtır ve Uygur resim geleneğini devam ettirir.
  • El-Cezeri'nin tasvir ettiği aletler, hava, boşluk ve denge prensipleri kullanılarak tasarlanmıştır.
  • 💡 Resimlerde gösterilen alet ve eşyaların, 13. yüzyıl başında Artuklu sarayında kullanılmakta olduğu düşünülmektedir.
  • Örnek Aletler: Filli su saati, tavus kuşu ibrik, hisarlı su saati, kan alma teknesi, abdest leğeni, otomatik içki otomatı.
• Dağınık Nüshalar:
  • Washington Freer Gallery of Art, New York Metropolitan Museum, Boston Museum of Fine Art gibi çeşitli koleksiyonlarda bulunan dağınık sayfaların bir kısmı 13. yüzyıla, bir kısmı ise 14. yüzyıl Memlük dönemine aittir.
  • Washington Freer Gallery of Art'taki nüsha, Memlük döneminde 1315 yılında Faruk İbn Abdulatif tarafından kopyalanmıştır.
  • El-Cezeri'nin "Filli Saat" tasvirinden yola çıkılarak 1354 yılında Memlük döneminde yapılmış ikinci otomata yazması da bulunmaktadır.
• Ayasofya 3606 Nüshası:
  • Kahire Milli Kitaplığı Rigada no: 487 nüshasından kopyalanmış olması mümkündür.
• Kahire Milli Kitaplığı Rigada no: 487:
  • 1315 yılında yazılmıştır.
• El-Cezeri'nin Artuklu Sarayı Kapısı:
  • El-Cezeri'nin diğer bir önemi de Artuklu Sarayı'nın kapısını yapmış olmasıdır.
  • Kapı dökme pirinçten yapılmış, iki kanatlıdır.
  • Orta kısmı altıgen ve sekizgen yıldız motiflerinden oluşan kafes biçimindedir.
  • Bu kafes, birbirine sarılmış yapraklarla süslenmiş Kufi yazıyla çevrelenmiştir: "mülk, tek ve kadir-i mutlak olan Allah'ındır."
  • Bu yazı, parlatılmış biri sarı diğeri kırmızı iki yaprakla süslenmiş pirinç bir bordürle çevrilidir.

1.3. Diğer Önemli İlim ve Fen Konulu Eserler

1.3.1. Ahmed İbn Hüseyin İbn el-Ahnaf'ın "Kitab el-Baytara"sı

• Dönem: 14. yüzyıl.
• Konu: Atçılık ve baytarlık (veterinerlik).
• Dayanak: Yunan dönemine ait Hippiatrika isimli yazmaya dayanır.
• Önem: Hippiatrika yazmasının 15. yüzyıldan önce yapılmış bir nüshası kalmadığı için, İslam dönemine ait Kitab el-Baytara büyük önem taşımaktadır.
• Mevcut Nüshalar (4 adet):
  • ✅ Kahire, Milli Kitaplık, Halil Ağa No: 8f
  • ✅ Topkapı Sarayı Müzesi, Ahmed III 2115
  • ✅ Fatih No: 3609
  • ✅ Ayasofya 4197

1.3.2. Önemli Nüshaların Özellikleri

• Kahire, Milli Kitaplık, Halil Ağa No: 8f Nüshası:
  • 🗓️ Ali ibn Hasan İbn Hibetullah tarafından 1209 yılında Bağdat'ta kopyalanmıştır.
• Topkapı Sarayı Müzesi Ahmed III 2115 Nüshası:
  • 🗓️ 1210 tarihli yazma.
  • Kahire nüshasının yazarı Ali ibn Hasan İbn Hibetullah tarafından hazırlanmıştır.
  • Minyatür üslubu açısından bir önceki eserin devamı niteliğindedir.
  • Resimler çerçevesiz olarak metnin içerisine yerleştirilmiştir.
  • Koyu yeşil bir zemin üzerinde çeşitli at ve seyis motifleri, kara sakallı, kemerli burunlu tipler dönemin yerli insanlarını göstermektedir.
  • İnsan figürleri tip ve kıyafetlerin işlenişi yönünden Bizans resim üslubunu yansıtır.
• Fatih No: 3609 Nüshası:
  • Yazmadaki minyatürler üslup bakımından Bizans geleneğini devam ettirir.
• Ayasofya 4197 Nüshası:
  • Mısır'da yazılmış olup, diğer nüshalara göre daha geç tarihlidir.

1.3.3. Ebu'l Vefa el-Mübaşir'in "Muhtar el-Hikem ve Mehasin el-Kilemi"

• Yazar: Ebu'l Vefa el-Mübaşir (11. yüzyıl).
• İçerik: Antik dönem yazmalarının çevirisi olmayıp, genel bir derlemedir.
• Homeros, Solon, Hipokrat, Sokrates, Aristo, Pisagores, Galen gibi eski Yunan filozof ve bilim adamlarının eserlerine dayanan felsefe, tarih ve tıp konusundaki yazılardan oluşmaktadır.
• Tek Kopyası: Topkapı Sarayı Müzesi, Ahmed III 3206.
• Önem: Bizans terimlerinin Müslüman terimlerine dönüşmesini ve değişmesini göstermesi açısından büyük bir öneme sahiptir.
• Özellikler:
  • Yapılış tarihi bilinmeyen eser, Suriye'de Atabek Yimay'ın bir sekreteri için hazırlanmıştır.
  • Yazmanın ön ve arkasındaki çift sayfalı ve kasetli çerçeveler içerisinde Tevrat peygamberlerine benzer filozof ve bilgin tasvirleri yer alır.
  • Yazmanın iç kısmındaki minyatürler çerçevesiz olarak yapılmıştır.
  • Bu resimlerde çeşitli filozoflar ve öğrencileri tasvir edilmiştir (örn. Solon ve öğrencileri, Sokrates ve öğrencileri).
  • Resimdeki figürler kısmen Bizans, kısmen de yerli Arap tiplerini yansıtır.
  • Konuşmalarda jest ve mimiklere yer verilmesi, eseri ilim konulu eserler ile edebi konulu eserler arasında bir geçit konumuna taşır.

1.4. Selçuklu Dönemi İlim ve Fen Konulu Minyatürlerin Genel Özellikleri

• ✅ Erken tarihli yazmalarda antik minyatürler aynen kopyalanmıştır.
• ✅ 12. yüzyıl sonu ile 13. yüzyıl başında ilim ve fen konulu yazmaların resimlenmesinde açık bir değişim görülmektedir.
• ✅ Yerli tipler, Uygur kökenli Selçuklu tipleri, gündelik hayatta görülen eşya ve sahneler bu eserlerde karşımıza çıkmaya başlar.
• ✅ İlim eserlerinin ağırbaşlı, resmi havası gevşer ve yapıldıkları dönemi yansıtan belge hüviyeti kazanan resimler üretilmeye başlanır.
• ✅ Bu yazmalardaki resimler dönemin günlük yaşamı, kılık-kıyafet biçimleri gibi pek çok konuda eşsiz bilgiler edinmemizi sağlar.
• ✅ Geç antik, Bizans etkisinin zaman zaman öne çıkmasına rağmen artık bütün etkileri hazmeden ve kendine mal eden bir resim anlayışının ortaya çıktığı kesindir.
• ✅ İlim eserlerinin minyatürlerinde görülen bu özellik, edebi eserlerdeki tasvirlerde bütünüyle ortaya çıkacaktır.

---

2️⃣ Edebi Konulu Minyatürlü Yazmalar

• Türk-İslam minyatür sanatının günümüze gelen ilk eserleri 11. ve 12. yüzyıllara tarihlenmektedir.
• Bu eserlerin kim tarafından, nerede ve ne zaman yapıldığı kesin olarak bilinmediği için "Selçuklu resim okulu" adı altında toplanmaktadır.
• Selçuklu döneminde 1220'li yıllardan itibaren edebi konulu minyatürlü yazmalar görülmeye başlanmıştır.

2.1. Hariri'nin "Makamat"ı

• Yazar: Abu Muhammed al-Kasim b. Ali b. Muhammed b. Osman al-Hariri (1054 yılında Basra yakınlarında doğmuştur).
• Tanım: "Makamat", müsecca (cümlelerin sonu veya ortası kafiyeli hale getirilmiş) bir ifade ve küçük hikayecikler (makame) olarak yazılmıştır. Önemli bir kısmını şiirler oluşturur.
• Yazarın Geçmişi: Önceleri ipek sattığı için "al-Hariri" adıyla tanınmıştır. Şiir, tarih, dilbilgisi ve edebiyat alanındaki bilgileri sayesinde emirler ve edipler tarafından yakınlık görmüştür.
• "Makame" Sözcüğü: Eski Arap dilinde "Kabile Toplantısı" anlamına gelir. Daha sonraları "küçük hikaye" anlamında kullanılmıştır.
• Amacı: Hikmet öğretmek, iyi ahlak telkin etmek gayesiyle yazılmıştır. Her makamede "iyilik yap, fenalıktan kaç!" mesajı vurgulanır.
• Eleştirel Yaklaşım: Hariri, eserinde zalimleri, hasis zenginleri, riya ve tebasbus erbabını (yaltaklananları) acımasızca eleştirir. Dönemin büyüklerini ve mağrur idare adamlarını sorgular.
• Ana Karakterler:
  • 📚 Ebu Zeyd-i Suruci: Kurnaz bir tiptir. Bazen seyyah, vaiz, dilenci kılığına girer. Amacına ulaşmak için hilelere başvurur.
  • 📚 Haris ibni Hemmam: Bizzat Hariri'nin kendisidir. Ebu Zeyd'in hilelerini ortaya çıkarır ve onu sitem eder.
• Eserin Yazılış Hikayesi (Hariri'nin oğlu Abdullah'tan):
  • Hariri, Mescid-i Haram'da fesahat ve belagatle konuşan, Suruçlu ve künyesi "Ebu Zeyd" olan bir adamla karşılaşır.
  • Bu karşılaşma üzerine 48. Makame'yi yazar. Eser büyük rağbet görünce, halife Müsterşit Billah'ın veziri Şerefüddin Ebu Nasr Nuşrevan'ül Kaşani'nin isteği üzerine Hariri, eseri 50 makame olarak tamamlar.
• Mevcut Nüshalar (13. yüzyıldan gelen 5 minyatürlü Makamat yazması):
  • ✅ Paris Bibliotheque Nationale, Arabe 3929
  • ✅ Paris Bibliotheque Nationale, Arabe 6094
  • ✅ Paris Bibliotheque Nationale, Arabe 5847 (Schefer Hariri'si)
  • ✅ Leningard Asya İlimler Akademisi No: 23
  • ✅ İstanbul Süleymaniye Kitaplığı (Esad Efendi 2916)

2.1.1. Önemli Nüshaların Özellikleri

• Paris Bibliotheque Nationale, Arabe 3929:
  • Tarihi bilinmemekle birlikte, araştırmacılar tarafından 13. yüzyıl başına veya ikinci çeyreğine tarihlenir.
  • 77 minyatür bulunur. Minyatürler farklı sanatçılar tarafından yapılmış ve çoğunluğunun üzerinden gidilmiştir.
  • Minyatürler çerçevesiz olarak metnin içerisine yerleştirilmiştir.
  • Figürler kol ve bacakların bükülüşü, hareketli tipleri ile gölge oyunu figürlerini andırır biçimde resmedilmiştir.
  • Sahnelerde çerçeve bulunmaması, manzara ve mimarinin çok şematik olarak gösterilmesi, sadece düz bir fon üzerinde motiflerin belirli hale geldiği bir silüet üslubuna sebep olmuştur.
  • Örnek: 42. Makame'yi süsleyen minyatürde el-Haris'in bir kervanla Mekke'ye giderken yolda Ebu Zeyd ile karşılaşması tasvir edilmiştir.
• Paris Bibliotheque Nationale, Arabe 6094:
  • 🗓️ 1222 tarihli yazmada 39 minyatür bulunmaktadır.
  • Minyatürlerdeki tipler Bizans ve Hristiyan yazmalarındaki tiplerle büyük benzerlikler gösterir.
  • Kadı sahnesinde ortada Ebu Zeyd figürü yer alır. Figürler el ve kol işaretleri ile ana figür olan Ebu Zeyd'i öne çıkarır. Sağ tarafta yer alan kadı figürü Selçuklu tipini gösterir.
  • Sofra aleminin gösterildiği sahnede üst köşelerde gösterilen kemerler bir iç mekanı yansıtır. Çanak, ibrik ve testi ile meyve kapları odadaki eşyaları temsil eder.
  • Bu dönemde yapılmış Hristiyan ve İslam eserleri arasında karşılıklı olarak ciddi bir etkileşimin bulunduğu görülmektedir.
• Paris Bibliotheque Nationale, Arabe 5847 (Schefer Hariri'si):
  • 🗓️ 1237 yılında Yahya ibn Mahmud el-Vasati isimli bir nakkaş tarafından yapılmıştır.
  • 99 minyatür bulunmaktadır.
  • 💡 Nakkaşı belli olan az sayıdaki yazmalardan birisidir.
  • Nakkaşın Vasıtlı olması nedeniyle eserin Bağdat'ta resimlendiği kabul edilmektedir.
  • Yazmanın çift sayfa düzeninde verilmiş olan takdim minyatürü, bir emirin huzurundaki çeşitli kişileri tasvir eder.
  • Aşağıdan yukarıya ve öndekilerin arkadan doğru dizilen bu figürler, gözü resmin içine çekmeye ve kompozisyona bir çeşit derinlik kazandırmaya çalışır. Bu dikey kompozisyon yapısı, duvar fresklerini hatırlatmaktadır.
  • Örnek: 43. Makame'yi tasvir eden minyatürde deve üstündeki iki şahıs, kasabanın dışında karşılaştıkları bir kişi ile konuşmaktadır.

2.2. Diğer Önemli Edebi Yazmalar (13. Yüzyıl)

• ✅ Kelile ve Dimne
• ✅ Ebu'l Ferec İsfahani'nin Kitab el-Agani'si (Şarkılar Kitabı)
• ✅ Varka ve Gülşah Mesnevisi
• ✅ Nasreddin Sivasi'nin Tezkiresi
• ✅ Beyad ve Riyad

---

📈 Sonuç: Selçuklu Minyatür Sanatının Mirası

Selçuklu dönemi minyatür sanatı, ilim ve fen konulu eserlerden edebi metinlere uzanan geniş bir yelpazede, dönemin entelektüel ve sanatsal birikimini gözler önüne sermektedir.

• El-Sufi'nin astronomi bilgisi, El-Cezeri'nin mühendislik dehası, Kitab el-Baytara'nın veterinerlik bilgisi ve Hariri'nin Makamat'ının edebi zenginliği, bu el yazmaları aracılığıyla günümüze ulaşmıştır.
• Bu minyatürler, sadece metinleri görselleştirmekle kalmamış, aynı zamanda dönemin günlük yaşamını, kıyafetlerini, sosyal yapılarını ve sanatsal üsluplarını da belgeleyerek eşsiz bir kültürel miras bırakmıştır.
• Bizans, Orta Asya ve yerel Arap etkilerini harmanlayarak kendine özgü bir sentez oluşturan Selçuklu minyatür sanatı, İslam sanatının gelişiminde önemli bir dönüm noktası teşkil eder.
• Bu eserler, geçmişin bilgeliğini ve estetiğini bugüne taşıyan paha biçilmez hazinelerdir.