Osmanlı Gerileme Dönemi: Siyasi Gelişmeler (1699-1792)

📚 Osmanlı Gerileme Dönemi (18. Yüzyıl) Çalışma Materyali

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir ders kaydı transkripti ve ek metin kaynaklarından derlenerek oluşturulmuştur.

---

Giriş: Gerileme Dönemi'nin Tanımı ve Genel Politikalar

Osmanlı İmparatorluğu'nun 18. yüzyılı kapsayan "Gerileme Dönemi", 1699 Karlofça Antlaşması ile başlar ve 1792 Yaş Antlaşması ile sona erer. Bu dönem, Osmanlı'nın duraklama sürecinden sonra toprak kayıplarının hızlandığı, ancak aynı zamanda Batı tarzı ıslahatların ilk adımlarının atıldığı bir geçiş evresidir.

✅ Dönemin Genel Politikası:

• Karlofça ve 1700 İstanbul Antlaşmaları ile kaybedilen toprakları geri alma çabası.
• Rusya'ya karşı Lehistan'ı tampon bölge olarak kullanma stratejisi.
• Denge politikası arayışlarının başlaması.

Dönemin Padişahları ve Önemli Şahsiyetler

Gerileme Dönemi'nde tahta geçen padişahlar şunlardır:

• II. Mustafa
• III. Ahmet (Lale Devri padişahı)
• I. Mahmut
• III. Osman (Islahatçı olmayan tek padişah, Ahırkapı Deniz Feneri yapıldı)
• III. Mustafa
• I. Abdülhamit
• III. Selim (Nizam-ı Cedit ve Batı tarzı ıslahatların öncüsü)

💡 KPSS Notu: ÖSYM, özellikle III. Ahmet ve III. Selim dönemlerine ait gelişmeleri sıklıkla sormaktadır. III. Selim dönemi ıslahatlar açısından en fazla soru çıkan kısımdır.

Erken Dönem Siyasi Gelişmeleri ve Antlaşmalar

1️⃣ 1703 Edirne Olayı (Cebeci Olayı)

• Nedenleri: II. Mustafa'nın devlet işlerini Şeyhülislam Feyzullah Efendi'ye bırakarak Edirne'ye çekilmesi ve Feyzullah Efendi'nin yandaşlarını önemli makamlara getirmesi.
• Sonuçları: Yeniçeriler isyan etti, Şeyhülislam Feyzullah Efendi öldürüldü. II. Mustafa tahttan indirilerek yerine III. Ahmet geçirildi.
• ✅ KPSS Vurgusu: Bu olay, taht değişikliği ile sonuçlanan önemli bir yeniçeri isyanıdır. Benzer isyanlar (Patrona Halil, Kabakçı Mustafa) ile karşılaştırmalı olarak sorulabilir.

2️⃣ 1711 Prut Savaşı ve Antlaşması

• Dönem: III. Ahmet dönemi.
• Nedenleri: Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası, İsveç Kralı XII. Şarl'ın Osmanlı'ya sığınması ve Rusların Osmanlı sınırlarını ihlali.
• Savaşın Seyri: Sadrazam Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Rusları Prut bataklıklarında sıkıştırdı.
• Prut Antlaşması (1711):
  • 1700 İstanbul Antlaşması ile kaybedilen Azak Kalesi geri alındı.
  • Rusya'nın İstanbul'da elçi bulundurma hakkı kaldırıldı.
• ✅ KPSS Vurgusu: "Prut bir umut" sloganıyla anılır; kaybedilen yerlerin geri alınabileceği umudunu doğuran ilk antlaşmadır. Ancak diplomatik açıdan tam bir başarı olarak görülmez, zira Rusya tamamen imha edilebilecekken bu fırsat değerlendirilememiştir. İsveç Kralı XII. Şarl, Osmanlı literatüründe "Demirbaş Şarl" olarak anılır.

3️⃣ 1715-1718 Osmanlı-Venedik-Avusturya Savaşları ve Pasarofça Antlaşması

• Dönem: III. Ahmet dönemi.
• Nedenleri: Osmanlı'nın Karlofça Antlaşması ile Venedik'e verilen Mora'yı geri alma isteği. Karlofça'nın garantör devleti Avusturya'nın savaşa dahil olması.
• Savaşın Seyri: Peter Varadin Savaşı'nda Avusturya'ya karşı yenilgi alındı.
• Pasarofça Antlaşması (1718):
  • Mora, Venedik'ten geri alındı.
  • Belgrad ve Temeşvar gibi önemli topraklar Avusturya'ya verildi. (Belgrad, Osmanlı için "Darül Cihat" olarak bilinen önemli bir şehirdi.)
  • İngiltere ve Hollanda'ya arabuluculukları karşılığında kapitülasyon hakkı tanındı.
• ✅ KPSS Vurgusu: Bu antlaşma ile Osmanlı'da Lale Devri başlamıştır. Siyasi menfaatler uğruna ekonomik tavizler (kapitülasyonlar) verilmesinin önemli bir örneğidir.

4️⃣ 1724 İstanbul Antlaşması (İran Mukasemenamesi)

• Dönem: III. Ahmet dönemi.
• Nedenleri: İran'daki iç karışıklıklardan Osmanlı ve Rusya'nın yararlanma isteği.
• Sonuçları: Osmanlı ve Rusya, İran topraklarını aralarında paylaştı.
• ✅ KPSS Vurgusu: İlk Osmanlı-Rus dostluk antlaşmasıdır. (İlk Osmanlı-Rus antlaşması: Bahçesaray 1681; Rusya'ya ilk kez toprak/ayrıcalık verilen: 1700 İstanbul Antlaşması).

Islahatlar ve Askeri Başarılar Dönemi

5️⃣ 1736-1739 Osmanlı-Rus-Avusturya Savaşları ve Belgrad Antlaşmaları

• Dönem: I. Mahmut dönemi.
• Nedenleri: Rusya'nın sıcak denizlere inme, Avusturya'nın Balkanlardaki nüfuzunu artırma politikaları.
• Savaşın Seyri: Fransa'dan getirilen Comte de Bonneval (Humbaracı Ahmet Paşa) tarafından Humbaracı Ocağı'nda yapılan Batı tarzı ıslahatlar sayesinde Osmanlı, hem Rusya'yı hem de Avusturya'yı yenilgiye uğrattı.
• Belgrad Antlaşmaları (1739):
  • Pasarofça ile kaybedilen Belgrad, Avusturya'dan geri alındı.
  • Rusya'nın Karadeniz'de donanma ve tersane bulundurması yasaklandı.
  • Fransa'ya arabuluculuk yaptığı için verilen kapitülasyonlar sürekli hale getirildi.
• ✅ KPSS Vurgusu: Osmanlı'nın Karadeniz'deki egemenliğini son kez koruduğu antlaşmadır. Humbaracı Ahmet Paşa, Batı tarzında ıslahat yapan ilk önemli uzmandır. Fransa'ya verilen kapitülasyonların sürekli hale gelmesi, Osmanlı'nın ekonomik bağımsızlığını zedeleyen önemli bir adımdır.

Kırım'ın Kaybı ve Küçük Kaynarca Antlaşması

6️⃣ 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı ve Küçük Kaynarca Antlaşması

• Dönem: III. Mustafa döneminde başladı, I. Abdülhamit döneminde sona erdi.
• Savaşın Seyri: Ruslar, Çeşme Baskını ile Osmanlı donanmasını yaktı.
• Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Osmanlı tarihinin şartları en ağır antlaşmalarından biridir ve birçok "ilk"i barındırır.
  • Kırım bağımsız oldu. Halkı dini yönden Osmanlı halifesine bağlı kaldı.
    • ✅ KPSS Vurgusu: Osmanlı'nın ilk kez halkı Müslüman ve Türk olan bir toprağı kaybettiği antlaşmadır. Halifelik makamı, ilk kez siyasi bir amaçla (Kırım ile bağları korumak için) kullanılmıştır.
  • Rusya, Karadeniz'de donanma ve tersane bulundurma hakkı elde etti.
    • ✅ KPSS Vurgusu: Karadeniz'in Türk gölü olma özelliği sona erdi.
  • Rusya, Osmanlı sınırları içindeki Ortodoksları himaye etme hakkı kazandı.
    • ✅ KPSS Vurgusu: Rusya'nın Osmanlı'nın iç işlerine karışmasının önünü açan önemli bir maddedir.
  • Rusya, İstanbul'da elçi bulundurabilecek ve Osmanlı ülkesinde istediği yerde konsolosluk açabilecekti.
    • ✅ KPSS Vurgusu: Rusya, özellikle Balkanlarda açtığı konsolosluklar aracılığıyla Slav halklarını milliyetçilik akımıyla Osmanlı'ya karşı kışkırtmıştır.
  • Osmanlı, Rusya'ya ilk kez kapitülasyon hakkı tanıdı.
  • Osmanlı, Rusya'ya ilk kez savaş tazminatı ödedi.
• ✅ KPSS Vurgusu: Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı'nın gerileme dönemindeki en kritik ve yıkıcı antlaşmalarından biridir. Maddeleri ve sonuçları detaylıca bilinmelidir.

7️⃣ 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi

• Sonuç: Osmanlı, Rus yanlısı Şahin Giray'ın Kırım Hanı olmasını kabul etti.
• ✅ KPSS Vurgusu: Kırım'ın elden çıkış sürecindeki önemli bir adımdır.

📊 Kırım'ın Elden Çıkış Aşamaları (KAY Kodu):

• Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Kırım bağımsız oldu.
• Aynalıkavak Tenkihnamesi (1779): Rus yanlısı Şahin Giray'ın hanlığı kabul edildi.
• Yaş Antlaşması (1792): Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu resmen kabul edildi.
• 💡 KPSS Notu: Rusya'nın Kırım'ı aşama aşama ele geçirmesinin nedeni, Müslüman halkın tepkisinden çekinmesidir.

Fransız İhtilali'nin Etkileri ve Denge Politikası

8️⃣ 1787-1792 Osmanlı-Rus-Avusturya Savaşları

• Nedenleri: Rusya'nın sıcak denizlere inme, Avusturya'nın Balkanlarda hegemonya kurma politikaları. Rusya ve Avusturya'nın "Dakya ve Grek Projeleri" (Bizans'ı yeniden kurma hedefi).
• 1791 Ziştovi Antlaşması (Avusturya ile):
  • Neden: Savaş devam ederken 1789'da patlak veren Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımından Avusturya'nın çekinmesi. Avusturya, çok uluslu yapısının dağılmasından endişe etti.
  • Sonuç: Avusturya, aldığı toprakları Osmanlı'ya geri vererek savaştan çekildi. Osmanlı-Avusturya dostluk süreci başladı.
  • ✅ KPSS Vurgusu: Fransız İhtilali'nin Osmanlı ve Avusturya üzerindeki farklı etkilerini gösterir. Avusturya'nın ileri görüşlülüğünü, Osmanlı'nın ise başlangıçta olayı bir iç mesele olarak değerlendirme hatasını ortaya koyar. Bu antlaşma, I. Dünya Savaşı'na kadar sürecek Osmanlı-Avusturya dostluğunun başlangıcıdır.
• 1792 Yaş Antlaşması (Rusya ile):
  • Sonuç: Osmanlı, Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu resmen kabul etti.
  • ✅ KPSS Vurgusu: Bu antlaşma ile Osmanlı Gerileme Dönemi sona ermiş, Dağılma Dönemi başlamıştır.

9️⃣ 1798-1801 Osmanlı-Fransa Savaşı (Napolyon'un Mısır'ı İşgali)

• Dönem: III. Selim dönemi.
• Nedenleri: Napolyon Bonapart'ın İngilizlerin sömürgeleriyle bağlantısını kesmek ve Doğu Akdeniz'de güçlenmek amacıyla Mısır'ı işgali.
• Osmanlı'nın Tepkisi: Osmanlı, bu olay karşısında ilk kez denge politikasını uyguladı. Fransa'ya karşı İngiltere ve Rusya'dan destek aldı.
• Savaşın Seyri:
  • İngilizlerin yardımıyla Fransız donanması Abukır Baskını'nda yakıldı.
    • ✅ KPSS Vurgusu: Osmanlı donanmasının yakıldığı olaylar arasında (İnebahtı, Çeşme, Navarin, Sinop) Osmanlı için olumlu sonuçlanan tek donanma baskınıdır.
  • III. Selim'in Batı tarzında kurduğu Nizam-ı Cedit ordusu, Cezzar Ahmet Paşa komutasında Akka'da Napolyon'u yenilgiye uğrattı (Akka Zaferi).
    • ✅ KPSS Vurgusu: Nizam-ı Cedit ordusunun ilk ve önemli başarısıdır. Cezzar Ahmet Paşa'nın Napolyon'a karşı kazandığı zafer önemlidir.
• Sonuç: Fransızlar, El Ariş ve Paris Antlaşmaları ile Mısır'dan çekildi.
• ✅ KPSS Vurgusu: Osmanlı'nın varlığını sürdürmek için büyük devletler arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanma (denge politikası) stratejisinin ilk kez tam anlamıyla uygulandığı olaydır.

---

Önemli Şahsiyetler ve Kavramlar (KPSS Odaklı Özet)

• Baltacı Mehmet Paşa: Prut Savaşı'nda Rusları bataklıkta sıkıştıran sadrazam.
• Humbaracı Ahmet Paşa (Comte de Bonneval): I. Mahmut döneminde Humbaracı Ocağı'nda Batı tarzı ıslahatlar yapan Fransız asıllı uzman.
• Cezzar Ahmet Paşa: Akka'da Napolyon'u yenen Osmanlı komutanı.
• Halifelik Makamının Siyasi Kullanımı: İlk kez Küçük Kaynarca Antlaşması'nda (Kırım'ın dini bağlılığı).
• Kapitülasyonlar: Pasarofça (İngiltere, Hollanda), Belgrad (Fransa'ya sürekli hale getirildi), Küçük Kaynarca (Rusya'ya ilk kez).
• Denge Politikası: İlk kez Napolyon'un Mısır'ı işgalinde (Fransa'ya karşı İngiltere ve Rusya ile).
• Donanma Yakılmaları:
  • Olumsuz: Çeşme Baskını (1770, Ruslar tarafından).
  • Olumlu: Abukır Baskını (1798, İngiliz desteğiyle Fransız donanması yakıldı).

Bu dönem, Osmanlı'nın hem iç dinamiklerinde hem de dış ilişkilerinde köklü değişimlerin yaşandığı, gelecek yüzyıllara damga vuracak gelişmelerin temellerinin atıldığı bir süreçtir.