1. Geçmişten günümüze kimyasal madde üretimindeki artış ne boyuttadır ve bu durum ne anlama gelmektedir?

Yaklaşık elli yıl önce dünya genelindeki kimyasal madde üretimi bir milyon ton civarındayken, günümüzde bu rakam her yıl en az dört yüz milyon tona ulaşmıştır. Bu muazzam artış, kimyasalların hayatımızdaki yerini ve potansiyel risklerini daha da önemli hale getirmektedir. Bu durum, kimyasallarla güvenli çalışma ve risk yönetimi konularının önemini vurgulamaktadır.

2. Dünya genelinde kullanılan kimyasal madde sayısı ve bunların zararlı/kanserojen olanlarının oranı hakkında bilgi veriniz.

Dünya genelinde seksen bin ila yüz bin arasında farklı türde kimyasal madde kullanılmaktadır. Bu maddelerden yaklaşık beş bin ila yedi bin kadarının zararlı olduğu bilinmekte olup, bunların üç bini kanserojen etkiye sahiptir. Ayrıca, yirmi ila otuz kadar kimyasal madde insanlar için doğrudan kanserojen olarak kabul edilmektedir.

3. Kimyasal risk etmenleriyle ilgili Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yayımlanmış temel yönetmelikler hangileridir?

Kimyasal risk etmenleriyle ilgili önemli yönetmelikler arasında "Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik", "Kanserojen ve Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik" ve "Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik" bulunmaktadır. Bu yönetmelikler, kimyasal risklere karşı alınması gereken önlemleri yasal bir çerçeveye oturtarak çalışan sağlığını korumayı amaçlar.

4. "Kimyasal madde" ve "müstahzar" kavramlarını tanımlayınız.

Kimyasal madde, doğal halde bulunan veya bir üretim süreci sonucu elde edilen, herhangi bir işlem sırasında veya atık olarak ortaya çıkan element ve bunların bileşiklerine veya karışımlarına verilen genel addır. Müstahzar ise en az iki veya daha çok maddenin karışım veya çözeltilerini tanımlar. Bu ayrım, kimyasalların tekil veya karışım halinde değerlendirilmesi için önemlidir.

5. Tehlikeli kimyasalların temel özellikleri nelerdir?

Tehlikeli kimyasallar, patlayıcı, oksitleyici, çok kolay alevlenir, kolay alevlenir, alevlenir, toksik, çok toksik, zararlı, aşındırıcı, tahriş edici, alerjik, kanserojen, mutajen, üreme için toksik ve çevre için tehlikeli özelliklerden bir veya birkaçına sahip maddelerdir. Ayrıca, mesleki maruziyet sınır değeri belirlenmiş veya işçilerin sağlık ve güvenliği yönünden risk oluşturabilecek maddeler de bu kategoriye girer.

6. Kimyasal etkenler hangi ana gruplara ayrılır ve her gruba birer örnek veriniz?

Kimyasal etkenler tahriş ediciler, anestetik ve narkotikler ile sistematik zehirler olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Tahriş edicilere asitler veya tozlar örnek verilebilir. Anestetik ve narkotikler boğucu gazlar veya alifatik alkoller gibi maddeleri içerir. Sistematik zehirler ise benzol, fenol veya toksik metaller gibi maddelerdir.

7. Kimyasalların zararlarını belirleyen dört ana etmen nelerdir?

Kimyasalların zararlarını belirleyen dört ana etmen şunlardır: birincisi, kimyasalın fiziksel ve kimyasal özellikleri; ikincisi, maruz kalma şekli ve süresi; üçüncüsü, maruz kalan kişinin özellikleri (yaş, cinsiyet, sağlık durumu); dördüncüsü ise çevresel özellikler, yani fiziksel ortamdır. Bu etmenlerin her biri, bir kimyasalın insan sağlığı üzerindeki etkisini önemli ölçüde değiştirebilir.

8. Avrupa Birliği mevzuatına göre tehlikeli kimyasallar hangi üç ana başlık altında incelenir?

Avrupa Birliği mevzuatına göre tehlikeli kimyasallar üç ana başlık altında incelenir: ani, tekrarlanan veya uzun süreli maruziyet sonucunda sağlığa zarar verme riski olanlar; fizikokimyasal özellikleri nedeniyle fiziksel ve kimyasal zarar verme riski olanlar; ve çevreye zarar verme riski olanlar. Bu sınıflandırma, kimyasalların potansiyel tehlikelerini kapsamlı bir şekilde değerlendirmeyi sağlar.

9. TLV (Ortalama Eşik Değer) nedir ve amacı nedir?

TLV (Threshold Limit Value), yani Ortalama Eşik Değer, çalışanlara zararlı etki göstermeden çalışılabilecek ortalama konsantrasyonu ifade eder. Bu değer, işyerinde kimyasal maddelere maruziyetin güvenli sınırlarını belirlemek amacıyla kullanılır. Amacı, çalışanların sağlığını korumak ve mesleki hastalıklara yakalanma riskini en aza indirmektir.

10. TLV'nin alt kategorileri olan TLV-TWA, TLV-STEL ve TLV-CEILING'i açıklayınız.

TLV-TWA (Zaman Ağırlıklı Ortalama), sekiz saatlik belirlenen referans süre için ölçülen veya hesaplanan zaman ağırlıklı ortalamadır. TLV-STEL (Kısa Süreli Maruziyet Sınırı), on beş dakikalık bir süre için aşılmaması gereken maruziyet üst sınır değeridir. TLV-CEILING (Tavan Değer) ise bir iş gününün herhangi bir kısmında aşılmaması gereken sınır değerdir. Bu değerler, farklı maruziyet süreleri için güvenli limitleri belirler.

11. MAK Değer (Müsaade Edilen Azami Konsantrasyon) nedir?

MAK Değer, işyeri ortam havasında bulunmasına müsaade edilen ve çalışanların sağlıklarını bozmayacak olan en yüksek konsantrasyondur. Bu değer, özellikle Almanya'da kullanılan bir maruziyet limitidir ve kimyasal maddelerin kısa süreli dahi olsa aşmaması gereken bir üst sınırı temsil eder. Amacı, çalışanların ani ve akut sağlık sorunları yaşamasını engellemektir.

12. Kimyasal konsantrasyon birimleri olarak hangi iki temel birim kullanılır?

Kimyasal konsantrasyon birimleri olarak miligram bölü metreküp (mg/m³) ve milyonda kısım (ppm) kullanılır. Mg/m³ genellikle katı veya sıvı kimyasalların havadaki konsantrasyonunu ifade ederken, ppm genellikle gaz halindeki kimyasalların havadaki hacimsel oranını belirtir. Bu birimler, maruziyet limitlerinin doğru bir şekilde ifade edilmesi için önemlidir.

13. Sağlığa zarar verme riski olan tehlike sınıflarından beş tanesini sayınız.

Sağlığa zarar verme riski olan tehlike sınıflarından bazıları çok toksik, toksik, zararlı, aşındırıcı, tahriş edici, alerjik, kanserojen, mutajen ve üreme için toksik maddelerdir. Bu maddeler, insan vücuduyla temas ettiklerinde çeşitli sağlık sorunlarına yol açabilirler.

14. Fiziksel ve kimyasal zarar verme riski olan tehlike sınıflarından üç tanesini sayınız.

Fiziksel ve kimyasal zarar verme riski olan tehlike sınıflarından bazıları patlayıcı, oksitleyici, çok kolay alevlenir, kolay alevlenir ve alevlenir maddelerdir. Bu maddeler, fiziksel koşullar altında (ısı, basınç, diğer maddelerle temas) yangın, patlama gibi olaylara neden olabilirler.

15. Çevreye zarar verme riski olan maddelerin özellikleri nelerdir?

Çevreye zarar verme riski olan maddeler, çevre ortamına girdiğinde çevrenin bir veya birkaç unsuru için hemen veya sonradan kısa veya uzun süreli tehlikeler gösteren maddelerdir. Bu maddeler çevrede yok olmayıp kimyasal artıklar olarak kalıcı olabilir ve biyolojik anlamda birikim yaratabilirler. Bu durum, ekosistemler ve canlılar üzerinde uzun vadeli olumsuz etkilere yol açabilir.

16. Patlayıcı maddeleri tanımlayınız ve bir örnek veriniz.

Patlayıcı maddeler, atmosferik oksijen olmadan da ani gaz yayılımı ile ekzotermik reaksiyon verebilen ve/veya kısmen kapatıldığında ısınma ile kendiliğinden patlayan veya belirlenmiş test koşullarında patlayan, çabucak parlayan katı, sıvı, macunumsu, jelatinimsi haldeki maddelerdir. Örneğin, TNT (Trinitrotoluen) bu kategoriye giren bilinen bir patlayıcı maddedir.

17. Oksitleyici maddeleri tanımlayınız ve bir örnek veriniz.

Oksitleyici maddeler, özellikle yanıcı maddelerle olmak üzere diğer maddeler ile de temasında önemli ölçüde ekzotermik reaksiyona neden olan maddelerdir. Bu reaksiyonlar genellikle yanmayı hızlandırır veya başlatır. Sodyum nitrat, oksitleyici maddelere iyi bir örnektir ve yanıcı maddelerle karıştığında yangın riskini artırabilir.

18. Çok kolay alevlenir, kolay alevlenir ve alevlenir maddeler arasındaki temel fark nedir?

Temel fark parlama noktalarındadır. Çok kolay alevlenir maddeler sıfır derecenin altında parlama noktasına sahiptir. Kolay alevlenir maddelerin parlama noktası yirmi bir derecenin altındadır. Alevlenir maddelerin parlama noktası ise yirmi bir derece ile elli beş derece arasındadır. Bu sınıflandırma, maddelerin yangın riskini ve depolama koşullarını belirlemede kritik öneme sahiptir.

19. Toksik, çok toksik ve zararlı maddeler arasındaki temel farkı açıklayınız.

Bu maddeler arasındaki temel fark, insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkiyi gösteren maruziyet miktarıdır. Çok toksik maddeler, çok az miktarlarda maruz kalındığında bile akut veya kronik hasarlara veya ölüme neden olabilir. Toksik maddeler, az miktarlarda benzer etkilere yol açarken, zararlı maddeler ise daha yüksek miktarlarda maruz kalındığında insan sağlığı üzerinde akut veya kronik hasarlara veya ölüme neden olan maddelerdir.

20. Aşındırıcı ve tahriş edici maddeler arasındaki farkı açıklayınız.

Aşındırıcı maddeler, canlı doku ile temasında dokunun tahribatına doğrudan neden olabilen maddelerdir. Tahriş edici maddeler ise mukoza veya cilt ile direkt olarak ani, uzun süreli veya tekrarlanan temasında lokal eritem (kızarıklık) veya ödem (şişlik) oluşumuna neden olabilen, ancak aşındırıcı olarak sınıflandırılmayan maddelerdir. Aşındırıcılar doku yıkımına yol açarken, tahriş ediciler daha çok iltihabi reaksiyonlara neden olur.

21. Kanserojen maddeleri tanımlayınız ve kategorilerini açıklayınız.

Kanserojen maddeler, solunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deriye nüfuz ettiğinde kanser oluşumuna neden olan veya kanser oluşumunu hızlandıran maddelerdir. Bunlar Kategori 1 (insan için bilinen kanserojenler), Kategori 2 (insan için sayılabilen kanserojenler) ve Kategori 3 (insanda kanserojenik etki potansiyeli olan ancak verilerin yetersiz olduğu maddeler) olarak sınıflandırılır. Bu kategorizasyon, risk değerlendirmesi için önemlidir.

22. Mutajen maddeleri tanımlayınız ve bir örnek veriniz.

Mutajen maddeler, solunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deriye nüfuz ettiğinde kalıtımsal genetik hasarlara yol açabilen veya bu etkinin oluşumunu hızlandıran maddelerdir. Bu maddeler, hücrelerin genetik materyalinde kalıcı değişikliklere neden olabilir. Arsenik, iyonlaştırıcı radyasyon ve etidyum bromür gibi maddeler mutajenlere örnek olarak verilebilir.

23. Üreme için toksik maddeleri tanımlayınız ve kategorilerini belirtiniz.

Üreme için toksik maddeler, solunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deriye nüfuz ettiğinde insanda üreme fonksiyonlarını etkileyen maddelerdir. Bu maddeler, üreme sağlığı üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir. Kanserojen ve mutajen maddelerde olduğu gibi, üreme için toksik maddeler de Kategori 1, Kategori 2 ve Kategori 3 olarak sınıflandırılır.

24. Kimyasalların vücuda giriş yolları nelerdir?

Kimyasalların vücuda bilinen üç ana yoldan girerek sağlığa zarar verirler: birincisi solunum yoluyla giriş (işyeri havasında toz, sis, duman, gaz, buhar veya lif şeklinde); ikincisi absorbsiyon, yani deri veya gözlerden emilim; üçüncüsü ise sindirimdir (kimyasal bulaşmış ellerle yemek yeme, sigara içme veya yanlışlıkla yutma). Mesleki maruziyet açısından en sık rastlanan yol solunum yoludur.

25. Kimyasal maddenin vücuda etkisini belirleyen kişisel ve çevresel faktörler nelerdir?

Kimyasal maddenin vücuda etkisi, kimyasal bileşimi, fiziksel biçimi, vücuda giriş yolu, biriktiği veya lokalize olduğu organlar, maddeye maruz kalma süresi, sıklığı ve yoğunluğu/dozu gibi faktörlere bağlıdır. Ayrıca, kişinin yaş, cinsiyet ve sağlık durumu gibi kişisel özelliklerinin yanı sıra çevresel özellikler de etkiyi belirler.