Aşağıdaki çalışma materyali, ders kaydı ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

Erken Türk Devletleri: Göktürkler, Uygurlar ve Diğer Türk Toplulukları 📚

Bu çalışma materyali, Türk tarihinin erken dönemlerinde Orta Asya'da hüküm sürmüş önemli Türk devletleri ve topluluklarını kapsamaktadır. Özellikle Göktürkler, Kutluklar ve Uygurlar, siyasi yapıları, kültürel gelişimleri ve diğer medeniyetlerle etkileşimleriyle Türk medeniyetinin temellerini atmışlardır. Bu devletlerin incelenmesi, Türk milletinin bağımsızlık ruhunu, teşkilatlanma yeteneğini ve kültürel dönüşümünü anlamak açısından kritik öneme sahiptir.

---

1. Birinci Göktürk Devleti (552-659) 🇹🇷

Göktürkler, Türk adıyla kurulan ilk Türk devleti olma özelliğini taşır ve Türk tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır.

Kuruluş ve İlk Dönemler

• Kuruluş Yılı ve Lider: 552 yılında Aşina boyundan Bumin Kağan liderliğinde kurulmuştur. ✅
• Merkez: Kutsal sayılan Ötüken merkez olarak seçilmiştir.
• Unvan: Bumin Kağan'a devleti kuran anlamında "İl Kağan" unvanı verilmiştir.
• Yönetim Şekli: Geniş coğrafyayı yönetmek amacıyla ikili teşkilat sistemi uygulanmıştır. 💡
  • Doğuyu Bumin Kağan yönetirken, batı kanadının sorumlusu İstemi Yabgu olmuştur.
  • İstemi Yabgu, iç işlerinde serbest, dış işlerinde Kağan'a bağlıydı.

İstemi Yabgu'nun Faaliyetleri ve İpek Yolu Hakimiyeti

• Akunlara Son Verilmesi: İstemi Yabgu, İpek Yolu'nun kontrolünü ele geçirmek için Sasanilerle ittifak kurarak Akun (Eftalit) Devleti'ne son vermiştir. 1️⃣
• Bizans ile İlişkiler: İpek Yolu'nun batı kısmına hakim olmak amacıyla Bizans İmparatorluğu ile anlaşarak Sasanilere karşı mücadele etmiştir. 2️⃣
• İlk Elçilik Faaliyetleri: Orta Asya'dan Bizans'a ilk elçi gönderen devlet Göktürklerdir. Bizden giden elçi Manyak, Bizans'tan gelen elçi ise Zemerkos'tur. 📚
• Cihan Hakimiyeti Anlayışı: İstemi Yabgu, Bizans elçilerine "Atalarımızdan işittik ki, Roma elçileri bize geldiğinde bu, yeryüzünü fethedeceğimize delalet eder" diyerek Türk cihan hakimiyeti anlayışını vurgulamıştır.

Mukan Kağan Dönemi ve Çöküş

• En Parlak Dönem: Mukan Kağan dönemi, Birinci Göktürk Devleti'nin en parlak zamanıdır. Bu dönemde Türk siyasi birliği ikinci kez sağlanmıştır. ✅
• Tapo Kağan ve Budizm: Tapo Kağan'ın Budizmi benimsemesi, halkın Gök Tanrı inancına bağlı olması nedeniyle halkla devlet arasında sorunlara yol açmıştır. ⚠️
• Çin'in Kışkırtmaları ve Bölünme: İç karışıklıklar ve Çin'in "böl-yönet" politikaları sonucunda devlet, Doğu ve Batı Göktürkler olarak ikiye ayrılmıştır.
• Çin Esareti: Nihayetinde hem Doğu hem de Batı Göktürkler, Çin egemenliğine girerek 50 yıllık bir esaret dönemi yaşamışlardır.

Esaret Döneminde Milli Direniş

• İşbara Kağan'ın Sözleri: Çin'in asimilasyon politikalarına karşı İşbara Kağan, "Size bağlı kalacak, haraç verecek, kıymetli atlar hediye edeceğim; fakat dilimizi, adetlerimizi ve kanunlarımızı değiştiremem. Halkıma Çinli giysilerini giydiremem, çünkü bu yönlerden bütün milletim hassasiyetle çarpan tek bir kalptir" diyerek milli benliği koruma iradesini göstermiştir. 💡
• Kürşad Ayaklanması: 639 yılında Kürşad ve 40 arkadaşı, Çin sarayına baskın düzenleyerek Türk tarihinin ilk milli istiklal ayaklanmasını başlatmıştır. Bu ayaklanma başarısız olsa da, bağımsızlık ruhunu canlı tutmuştur. ⚔️

---

2. İkinci Göktürk Devleti (Kutluklar) (682-744) 🐺

Çin esaretinden sonra bağımsızlığını yeniden kazanan İkinci Göktürk Devleti, Türk milletinin dirilişini simgeler.

Kuruluş ve Liderler

• Bağımsızlık Mücadelesi: 50 yıllık Çin esaretinin ardından Kutluk Kağan liderliğinde bağımsızlık yeniden kazanılmıştır.
• Unvan: Kutluk Kağan'a "derleyen, toplayan, devlet kuran" anlamında "İlteriş Kağan" unvanı verilmiştir. ✅
• Vezir Tonyukuk: Devletin kuruluşunda ve yönetiminde büyük rol oynayan Vezir Tonyukuk, "Apa Tarkan" ve "Türklerin Bismark'ı" unvanlarıyla anılır. 📚
  • Tonyukuk, Türk tarihinin ilk tarihçisi ve yazarı olarak kabul edilir.
• Orhun Yazıtları: Kutluklar döneminde dikilen Orhun Yazıtları, Türk adının geçtiği ilk yazılı metinler olup, Türk tarihinin ve edebiyatının ilk örnekleridir. 📜
  • Yazıtlarda devletin kuruluşu, "Babam İlteriş, 17 er ile harekete geçti. Haberi işiten ormandakiler, yayladakiler toplandı, 700 kişi oldular ve hakanlığı törelere göre kurdular" şeklinde anlatılır.

Önemli Hükümdarlar ve Politikalar

• İlteriş Kağan: Çin'e karşı 46 sefer düzenleyerek Türklerin bağımsızlığını pekiştirmiştir.
• Kapgan Kağan: Büyük fetihler yaparak Türk birliğini sağlamaya çalışmış, devletin sınırlarını genişletmiştir.
• Bilge Kağan ve Tonyukuk'un Tartışması: Bilge Kağan'ın şehirleşme ve Budizm'i benimseme teklifine Vezir Tonyukuk karşı çıkmıştır. 💡
  • Tonyukuk, Türklerin bozkır yaşam tarzının savaşçı ruhlarını koruduğunu, yerleşik hayatın ve Budizm'in bu ruhu zayıflatacağını savunmuştur. "Biz ömrümüzü sulu ve bozkırlarda geçiren milletiz. Bu bizi hep harp egzersizi içinde tutar... Eğer kale ve sur içine kapanırsak... bizi kuşatır ve ülkemizi kolayca istila ederler" sözleriyle bu görüşünü dile getirmiştir.

Yıkılış ve Miras

• Yıkılış: Karluk, Basmil ve Uygur Türklerinin birleşerek ayaklanması sonucu 744 yılında sona ermiştir.
• Türk Tarihindeki Yeri:
  • Türk adıyla kurulan ilk devlettir.
  • İlk Türk alfabesi olan Göktürk Alfabesi'ni oluşturmuşlardır.
  • Batı Türkistan'ın Türkleşmesini sağlamışlardır.
  • Sonraki Türk devletlerine teşkilat ve yönetim açısından örnek olmuşlardır.

---

3. Uygur Devleti (745-840) 🌾

Uygurlar, Türk tarihinde yerleşik yaşama geçen ilk Türk devleti olarak köklü kültürel ve sosyal değişimlere öncülük etmiştir.

Kuruluş ve Maniheizm'in Etkisi

• Kuruluş: Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuştur.
• Anlamı: "Akraba, müttefik, şahin gibi dolaşan, hücum eden" anlamlarına gelir. Arap kaynaklarında "Dokuz Oğuzlar" olarak da geçer.
• Merkezler: Başlangıçta Ötüken, daha sonra kendi kurdukları şehir olan Ordu Balık (Karabalsagun) olmuştur. 🏙️
• En Parlak Dönem: Moyençor (Bayançor) dönemi, Uygur Devleti'nin en parlak zamanıdır.
• Maniheizm'e Geçiş: Bögü Kağan, Çin seferinden dönerken getirdiği Mani rahiplerinin etkisiyle Maniheizm dinini benimsemiştir. Bu, Uygur tarihinde bir dönüm noktasıdır. ⚠️

Maniheizm'in Sonuçları ve Yerleşik Yaşam

• Hayvansal Gıda Yasağı: Maniheizm'in etkisiyle hayvansal gıdaların tüketimi yasaklanmış, bu durum savaşçı özelliklerin zamanla zayıflamasına yol açmıştır.
• Yerleşik Yaşama Geçiş: Maniheizm, Uygurları tarıma ve yerleşik yaşama teşvik etmiştir. ✅
  • Şehirleşme: Şehirler, tapınaklar ve sulama kanalları inşa edilmiştir. "Balık" kelimesi "şehir" anlamına gelir.
  • Tarım: Talas Savaşı (751) sonrası ele geçirilen tarım havzaları, Uygurların tarıma yönelmesinde etkili olmuştur. Çinli seyyah Wang Y, Uygur topraklarındaki zengin tarım ürünlerinden ve refahtan övgüyle bahsetmiştir. 🍎🥕

Kültürel ve Ekonomik Gelişmeler

• Yazılı Kültür ve Matbaa: Yazılı kültürü geliştirmişler, harf hareketli matbaayı kullanarak kütüphaneler kurmuşlardır. 📚
• Sanat:
  • Resim Sanatı: Resim sanatı gelişmiş, ressamlara "Bedizci", yaş sıva üzerine yapılan duvar resimlerine ise "Fresko" adı verilmiştir. 🎨
  • Minyatür: Türk tarihindeki ilk minyatür örnekleri Uygurlarda görülür.
  • Tiyatro ve Müzik: Orta oyunu, pandomim, şan ve operanın temellerini atmışlardır. 🎭
• Ekonomi:
  • Kağıt Para: "Çav" adı verilen kağıt parayı kullanmışlardır. 💰
  • Vakıf Sistemi: İlk vakıf teşkilatlarını kurmuşlardır.
  • Bankacılık: Faizle borç para vererek Türk bankacılık sisteminin temellerini atmışlardır.
  • Ticaret: Nişadır gibi madenleri Çin'e ihraç etmişlerdir.
• Sağlık: Akupunktur, göz tedavileri ve çiçek aşısının prototipi gibi sağlık alanında önemli yenilikler yapmışlardır. 🩺
• Moğollar Üzerindeki Etki: Moğollar, Uygurların devlet yönetimindeki yeteneklerinden dolayı onlara "Benim Hocam" diye hitap etmişlerdir. 💡

Yıkılış

• Yıkılış: Yaşanan kıtlık ve Kırgızların ayaklanması sonucu 840 yılında sona ermiştir.
• Sonrası: Uygurlar, Sarı Uygurlar ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmıştır.

---

4. Diğer Önemli Türk Toplulukları 🌍

Kırgızlar

• Kuruluş: Uygurları yıkarak Ötüken merkezli devletlerini kurmuşlardır.
• Cengiz Han'a İtaat: Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk devleti olmuşlardır. ✅
• Kültür: Dünyanın en uzun destanı olan Manas Destanı ve Yenisey Yazıtları Kırgızlara aittir.
• Uluslararası Yarışmalar: Dünya tarihinde milletlerarası ilk kez yarışma düzenleyen topluluktur. 🏇

Karluklar

• Anlamı: "Kar yığını" anlamına gelir.
• Talas Savaşı: 751 yılındaki Talas Savaşı'nda Abbasileri Çinlilere karşı desteklemişlerdir.
• İslamiyet'i Kabul: İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyu olmuşlardır. ✅
• Cengiz Han'a İtaat: Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur.
• Karahanlıların Kuruluşu: Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda etkili olmuşlardır.

Türgişler

• Hükümdarlar: En bilinen hükümdarı Bagatar Kağan'dır.
• Para Bastırma: Bagatar Kağan, kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır. 💰
• Emevi Mücadelesi: Sulu Kağan döneminde Emevilerin Orta Asya ilerleyişini durdurmuşlardır.
• Bölünme: Sarı ve Kara Türgişler olarak ikiye ayrılmışlardır.

Akunlar (Eftalitler)

• Hüküm Süren Bölge: Ortadoğu ve Afganistan bölgesinde hüküm sürmüşlerdir.
• Mazdek İsyanı: Sasanilerde çıkan Mazdek İsyanı'nı bastırmışlardır.
• Yıkılış: Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.

Oğuzlar

• Anlamı: "Boy, kabile, kalabalık" anlamına gelir.
• Göç: İkinci Göktürk Devleti'nin yıkılmasından sonra batıya göç etmişlerdir.
• Oğuz Yabgu Devleti: Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır.
• Büyük Devletler: İslamiyet'i kabul ettikten sonra Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti gibi büyük devletleri kurmuşlardır. 👑

Tavgaşlar

• Kuzey Çin'de 200 yıl egemenlik kurmuşlardır.

Başkırtlar

• Günümüzde Rusya Federasyonu içinde Başkurtistan adında otonom bir devlete sahiptirler.
• 1730'lu yıllarda Rusya'ya karşı baş kaldırmışlardır.

Kimekler

• Göktürklerin egemenliği altında yaşamışlardır.

---