Podit
Türk Devletleri Tarihi: Göktürkler, Kutluklar ve Uygurlar
Bu çalışma, Türk tarihinin önemli dönemlerinden olan Göktürk, Kutluk ve Uygur devletleri ile diğer Türk topluluklarını kapsamaktadır. İçerik, ders kaydı ve metin kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.
1. Birinci Göktürk Devleti (552-630) 🇹🇷
Birinci Göktürk Devleti, Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir ve Türk tarihinde önemli bir yere sahiptir.
Kuruluş ve Temel Özellikler
- Kuruluş Yılı: 552 ✅
- Kurucu Boy: Aşina boyu (kelime anlamı "Kurt" olup, demircilikle uğraşan ve "kut" almış bir boydur). 🐺
- Merkez: Ötüken (kutsal bölge). 🏞️
- Kurucu Hükümdar: Bumin Kağan (İl Kağan unvanıyla devleti kurmuştur. "İl Kağan" devleti kuran anlamına gelir). 👑
- Kuruluş Süreci:
- Aşina boyu, Avarlar içinde yaşarken Töles İsyanı'nı bastırmıştır.
- Bumin Kağan, Avar Hakanı'nın kızını istemiş, ancak "Siz bizim demirci kölelerimizsiniz!" denilerek reddedilmiştir.
- Bumin Kağan, Avarlara isyan ederek onları mağlup etmiş ve kendi devletini kurmuştur.
- Yönetim Sistemi: İkili teşkilat (devlet yönetimini kolaylaştırmak amacıyla).
- Doğu kanadını Bumin Kağan yönetirken, Batı kanadını kardeşi İstemi Yabgu yönetmiştir. İstemi Yabgu iç işlerinde serbest, dış işlerinde Bumin Kağan'a bağlıydı.
Önemli Hükümdarlar ve Gelişmeler
- İstemi Yabgu:
- İpek Yolu üzerinde hakimiyet kurmak amacıyla Sasanilerle işbirliği yaparak Akhun Devleti'ne son vermiştir. 🤝
- Bizans ile ilk elçilik faaliyetlerini başlatmıştır (Bizans'a giden elçi: Maniakh, Bizans'tan gelen elçi: Zemerkos). ✉️
- Bizans elçisine "Atalarımızdan işittik ki, Roma elçileri bize geldiğinde yeryüzünü fethedeceğimize delalet eder." diyerek Türk cihan hakimiyeti anlayışını vurgulamıştır. 🌍
- Mukan Kağan:
- Devletin en parlak dönemini yaşatmıştır. ✨
- Orta Asya'da ikinci kez Türk siyasi birliğini sağlamıştır (Mete Han'dan sonra).
- Orhun Abidelerinde "Dört tarafa ordu gönderip kavimleri itaat altına almış, başlılara baş eğdirmiş, dizlilere diz çöktürmüş" ifadeleriyle anlatılır.
- Tapo Kağan:
- Budizm'i benimsemesi, halkıyla arasının açılmasına neden olmuştur. ⚠️
Yıkılış
- İç karışıklıklar ve Çin'in kışkırtmaları sonucunda devlet, Doğu ve Batı Göktürkler olarak ikiye ayrılmıştır.
- İşbara Kağan: Çin'in asimilasyon politikalarına (Çin kıyafetleri giyme, Çin adetlerini benimseme) karşı çıkarak Türk kimliğinin korunması gerektiğini vurgulamıştır: "Size bağlı kalacak, haraç verecek, kıymetli atlar hediye edeceğim. Fakat dilimizi değiştiremem, halkıma Çinli giysilerini giydiremem, adet ve kanunlarınızı alamam."
- Her iki kanat da Çin egemenliğine girerek yaklaşık 50 yıllık bir esaret dönemi yaşamıştır. ⛓️
2. İkinci Göktürk (Kutluk) Devleti (682-744) 🇹🇷
Çin esaretine karşı verilen bağımsızlık mücadelesi sonucunda kurulan devlettir.
Kuruluş ve Bağımsızlık Mücadelesi
- Kürşat Ayaklanması (639): Türk tarihinde Çin esaretine karşı ilk milli istiklal ayaklanmasıdır. 40 kişiyle yapılan bu baskın başarısızlıkla sonuçlanmıştır. ⚔️
- Kutluk Kağan: Vezir Tonyukuk'un stratejileri ve Kutluk Kağan'ın önderliğinde bağımsızlık mücadelesi başarıya ulaşmış ve İkinci Göktürk Devleti kurulmuştur.
- Unvanı: İlteriş (derleyen, toplayan, devlet kuran anlamına gelir).
- Orhun Abidelerinde kuruluşu "Babam İlteriş 17 er ile harekete geçti. Haberi işiten ormandakiler, yayladakiler toplandı, 700 kişi oldular, hakanlığı törelere göre kurdular." şeklinde anlatılır.
- Çin'e 46 sefer düzenlemiştir.
- Vezir Tonyukuk:
- Unvanları: Apa Tarkan, Türklerin Bismark'ı. 💡
- İlk Türk tarihçisi ve yazarıdır. Orhun Abideleri'nin ilk yazarıdır. 📚
- Bilge Kağan'ın şehirleşme ve Budizm'i benimseme teklifine karşı çıkmıştır. Konar-göçer yaşam tarzının ve savaşçılık ruhunun korunması gerektiğini savunmuştur: "Biz ömrümüzü sulu ve bozkırlarda geçiren milletiz. Bu hayat bizi hep harp egzersizi içinde tutmaktadır. Göktürklerin sayısı Çin'in %1'i kadar bile değildir. Kuvvetli zamanlarımızda ordular sevk eder, akınlar yaparız. Zayıf olduğumuzda bozkıra çekilip mücadele ederiz. Eğer kale ve sur içine kapanırsak, Tuna orduları bizi kuşatır ve ülkemizi kolayca istila ederler."
Önemli Hükümdarlar ve Gelişmeler
- Kapgan Kağan: Büyük bir Türk fatihi olarak bilinir. Çin'i baskı altında tutarak tüm Türk boylarını Ötüken'de toplamayı ve Orta Asya'da Türk birliğini sağlamayı amaçlamıştır. Demir Kapı'ya ulaşarak Birinci Göktürk sınırlarına erişmiştir.
- Bilge Kağan: Kapgan Kağan'dan sonra devleti toparlamıştır.
Yıkılış
- Uygur, Kırgız ve Basmillerin birleşerek ayaklanması sonucunda İkinci Göktürk Devleti sona ermiştir.
Önemi ve Özellikleri
- Orhun Abideleri: Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı kaynaklarıdır. 📜
- Türk adıyla devlet kurma geleneğini sürdürmüşlerdir.
- Orta Asya'da Türk siyasi birliğini sağlamışlardır.
- Batı Türkistan'ın Türkleşmesinde etkili olmuşlardır.
- Daha sonraki Türk devletlerine örnek teşkil etmişlerdir.
3. Uygur Devleti (744-840) 🌾
Türk tarihinde yerleşik yaşama geçen ilk Türk devleti olmasıyla öne çıkar.
Kuruluş ve Temel Özellikler
- Kelime Anlamı: Akraba, müttefik, şahin gibi dolaşan, hücum eden. Arap kaynaklarında "9 Oğuzlar" olarak da geçer.
- Kurucu Hükümdar: Kutluk Bilge Kül Kağan. 👑
- Merkez: Önce Ötüken, daha sonra kendi kurdukları şehir olan Ordu Balık (Karabalsagun). "Balık" şehir anlamına gelir. 🏙️
Önemli Hükümdarlar ve Gelişmeler
- Moyençor (Bayançor) Kağan: Uygur Devleti'nin en parlak dönemini yaşatmıştır. ✨
- Bögü Kağan: Çin'e yaptığı Long Seferi dönüşünde yanında getirdiği 4 Mani rahibi ile Maniheizm dinini benimsemiştir.
Maniheizm'in Etkileri ve Kültürel Dönüşüm
Maniheizm'in benimsenmesi, Uygurların yaşam tarzında köklü değişikliklere yol açmıştır:
- Hayvansal Gıda Yasağı: Et ve hayvansal ürünlerin tüketimi yasaklanmıştır. Bu durum, savaşçılık özelliklerinin zamanla zayıflamasına neden olmuştur. 🚫🥩
- Yerleşik Yaşama Geçiş: Tarım ve şehirleşme teşvik edilmiştir.
- Sulama kanalları, mimari yapılar ve şehirler (Ordu Balık) inşa edilmiştir. 🏡
- Talas Savaşı sonrası ele geçirilen tarım havzaları kullanılmıştır.
- Unvanlar: Hükümdarlara "Ay" ve "Kün" (güneş) unvanları verilmiştir (örn: Aytuğ). ☀️🌙
- Yazılı Kültür: Duaların yazılı olması nedeniyle yazılı kültür gelişmiştir.
- Sanat Gelişmeleri:
- Resim Sanatı: Gelişmiştir. Ressamlara "Bedizci", yaş sıva üzerine yapılan duvar resimlerine "Fresk" denir. 🎨
- Minyatür: Türk tarihinin ilk minyatür örnekleri Uygurlarda görülür. 🖼️
- Teknolojik ve Ekonomik Gelişmeler:
- Harf Hareketli Matbaa: Uygurların kendi buluşu olup, yazılı eserlerin çoğalmasını sağlamıştır. 🖨️
- Kağıt Para: "Çav" adı verilen kağıt parayı kullanmışlardır. 💰
- Vakıf Teşkilatı: İlk vakıf sistemini kurmuşlardır.
- Bankacılık Sistemi: Faizle borç verme gibi uygulamalarla Türk bankacılık sisteminin temellerini atmışlardır. 🏦
- Ticaret: Nişadır (Uygur tuzu) gibi madenleri Çin'e ihraç etmişlerdir.
- Eğitim ve Sahne Sanatları:
- İlk örgün eğitim kurumlarını oluşturmuşlardır. 🏫
- Orta oyunu, pandomim, şan ve operayı bularak Türk tiyatrosunun temelini atmışlardır. 🎭
- Sağlık Alanı: Akupunktur, çiçek aşısı ve göz tedavileri gibi sağlık alanında yenilikler yapmışlardır. 🩺
- Çinli Seyyah Wang Y: Uygurların tarımsal zenginliklerini ve refah düzeyini övgüyle anlatmıştır ("Fakir insan yoktur, her yer bağ bostandır"). 🍎🍐
Yıkılış
- Yaşanan kıtlık ve Kırgızların ayaklanması sonucunda Uygur Devleti yıkılmıştır.
- Yıkıldıktan sonra Sarı Uygurlar ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmışlardır.
- Moğollar, Uygurların devlet kademelerindeki bilgi ve tecrübelerine saygı duyarak onlara "Benim Hocam" demişlerdir. 🎓
4. Diğer Önemli Türk Devletleri ve Toplulukları 🌍
Kırgızlar
- Uygurları yıkarak Ötüken merkezli devletlerini kurmuşlardır.
- Manas Destanı: Dünyanın en uzun destanıdır. 📖
- Yenisey Kitabeleri: Kırgızlara aittir.
- Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk devleti olmuşlardır. 🐎
- Dünya tarihinde milletlerarası yarışma düzenleyen ilk toplumdur. 🏅
Karluklar
- Kelime Anlamı: Kar yığını. ❄️
- Talas Savaşı'nda Abbasileri Çinlilere karşı desteklemişlerdir.
- İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyudur. ☪️
- Karahanlılar Devleti'nin kuruluşunda etkili olmuşlardır.
- Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur.
Türgişler
- En Bilinen Hükümdarı: Bagatar Kan (kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır). 🪙
- Sulu Kağan: Emevilerin Orta Asya ilerleyişini durdurmuştur.
- Sarı ve Kara Türgişler olarak ikiye ayrılmışlardır.
Akhunlar (Eftalitler)
- Ortadoğu ve Afganistan bölgesinde hüküm sürmüşlerdir.
- Sasanilerde çıkan Mazdek İsyanı'nı bastırmışlardır.
- Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.
Tavgaçlar
- Kuzey Çin'de 200 yıl egemenlik kurmuşlardır.
Başkırtlar
- Günümüzde Rusya Federasyonu içinde Başkurdistan adında otonom bir devlete sahiptirler.
- 1730'larda Rusya'ya karşı baş kaldırmışlardır.
Oğuzlar
- Kelime Anlamı: Boy, kabile, kalabalık. 👨👩👧👦
- İkinci Göktürk Devleti'nin yıkılmasından sonra batıya göç etmişlerdir.
- Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır.
- İslamiyet'i kabul etmişlerdir.
- Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti gibi büyük Türk devletlerinin kurucuları olmuşlardır. 🏰
Kimekler
- Göktürklerin egemenliği altında yaşamışlardır.
Bu Türk devletleri ve toplulukları, bağımsızlık mücadeleleri, siyasi teşkilatlanmaları, kültürel ve sanatsal başarıları ile Türk tarihine önemli katkılar sağlamışlardır.
