Bu çalışma materyali, "Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi" dersinin 28.02.2024, 06.03.2024, 13.03.2024, 20.03.2024, 03.04.2024, 24.04.2024, 08.05.2024, 15.05.2024, 22.05.2024 ve 29.05.2024 tarihli ders kayıtlarından ve kopyalanan metinlerden derlenerek hazırlanmıştır.

---

📚 Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Çalışma Materyali

Giriş: Hukukun Temel Tartışmaları

Hukuk felsefesi ve sosyolojisi, hukukun doğasını, geçerliliğini, ahlakla ilişkisini ve toplumsal işlevini inceleyen disiplinlerdir. Bu ders notları, hukukun temel tartışma alanlarından olan Doğal Hukuk ve Hukuki Pozitivizm akımlarını, bu akımların önde gelen temsilcilerini ve hukukun toplumsal değişimlerle ilişkisini inceleyen Hukuk Sosyolojisi yaklaşımlarını detaylı bir şekilde ele almaktadır.

---

1. Doğal Hukuk 🌿

Doğal hukuk, hukukun insan iradesinden bağımsız, evrensel ve değişmez ahlaki ilkelere dayanması gerektiğini savunan bir yaklaşımdır.

1.1. Temel Özellikleri ve Ahlak İlişkisi

• ✅ Adalet Kuramı: Doğal hukukçular için hukuk, adaletle özdeştir. Ahlaki olmayan bir norm hukuki geçerliliğe sahip olamaz.
• ✅ Evrensel Ahlak: Hukuk, zamana, mekana ve kişiye göre değişmeyen evrensel ahlak kurallarına uygun olmalıdır. Örneğin, yaşama hakkı evrensel bir değerdir.
• ❌ Toplumsal Ahlak: Öznel ve toplumlara göre değişen kuralları ifade eder. Doğal hukuk, evrensel ahlakı temel alır.
• 💡 İnsan İcadı Olmayan Hukuk: Doğal hukuk, doğada zaten var olan ve insanın akıl yoluyla keşfedebileceği normları içerir.

1.2. Tarihsel Gelişimi

• İlk Çağ: Aristo ve Platon gibi düşünürler, hukuku adalet üzerinden tanımlamış ve adaleti anlamak için doğaya bakılması gerektiğini savunmuşlardır.
• Orta Çağ: Dini düşüncenin hakim olduğu bu dönemde, doğal hukuk Tanrı'nın buyrukları olarak kabul edilmiştir.
  • Aquino'lu Thomas: Yasaları insan yapımı yasalar ve Tanrı'nın buyruğu olan yasalar olarak ikiye ayırır. İnsan yapımı yasaların geçerliliği, Tanrı'nın buyruklarına uygunluğuna bağlıdır.

1.3. Toplum Sözleşmesi Kuramları ve Doğal Haklar

Modern devletin ortaya çıkışını açıklayan bu kuramlar, doğal haklar kavramını merkeze alır.

• 1️⃣ Thomas Hobbes:
  • Doğa Hali: "İnsan insanın kurdudur" ilkesiyle kaos ve güvensizliğin hakim olduğu bir doğa hali tasavvur eder.
  • Devletin Rolü: Bireyler, yaşama hakkı hariç birçok hakkını devlete devrederek güvenlik elde eder. Otoriter bir devlet anlayışı vardır.
  • Sözleşme: Tek taraflıdır; bireyler devlete karşı sözleşme yapar, devlet taraf değildir.
  • Direnme Hakkı: Yaşama hakkının tehlikeye düştüğü durumlarda bireylerin direnme hakkı doğar. Bu, Hobbes'u doğal hukukçu yapan temel unsurdur. Yaşama hakkı doğal bir haktır ve devlet bu hakla çelişen yasalar koyamaz.
• 2️⃣ John Locke:
  • Doğa Hali: İnsanların uyum içinde yaşadığı, ancak cezalandırma yetkisinin belirsiz olduğu bir doğa hali öngörür. Devlet bu boşluğu doldurmak için ortaya çıkar.
  • Devletin Rolü: Hobbes'unkinden daha sınırlıdır. Devlet, sözleşmenin tarafıdır ve insanların doğal haklarını (yaşam, mülkiyet, özgürlük) korumayı taahhüt eder.
  • Direnme Hakkı: Devletin yaşam, mülkiyet, özgürlük gibi doğal hakları kısıtlaması durumunda bireylerin direnme hakkı doğar. Hukuk, doğal haklarla çelişmeyen normlardır.

1.4. Doğal Hukuk Rönesansı ve Gustav Radbruch

Nazi Almanyası'ndaki yargılamalar, hukuki pozitivizmin sınırlarını sorgulatmış ve doğal hukuk düşüncesinin yeniden canlanmasına yol açmıştır.

• Gustav Radbruch'un Formülü: Adaleti bilinçli olarak reddeden veya insan haklarına dayanılmaz biçimde aykırı olan yasaların hukuk vasfını yitireceğini savunur.
  • Yadsıma Savı/Tezi: Adaletin ve eşitliğin yasa oluşturulurken kasıtlı olarak hiçe sayılması.
  • Dayanılmazlık Tezi: Bir yasanın insan hakları ve adalet düşüncesine dayanılmaz olarak aykırı olması.
• 💡 Hukukçuların Sorumluluğu: Radbruch'a göre, hukukçuların adalet istencini bilinçli olarak yadsıyan yasaların hukuk olmadığını söyleme sorumluluğu vardır.
• ⚠️ Önemli Not: Her adaletsiz yasa geçersiz değildir; hukuki güvenliği ihlal etmemek adına bu ayrım önemlidir.

1.5. Modern Doğal Hukuk: John Rawls

Rawls, adalet sorununa modern bir toplum sözleşmesi yaklaşımıyla cevap arar.

• Orijinal Durum ve Cehalet Peçesi: Adalet ilkelerine ulaşmak için insanların "cehalet peçesi" altında, yani kendi sosyal konumlarını, yeteneklerini veya inançlarını bilmeden karar vermeleri gerektiğini öne sürer. Bu sayede objektif ve adil ilkeler belirlenebilir.
• Adaletin İki Temel İlkesi:
  • ✅ Temel Hak ve Özgürlükler İlkesi: Herkes temel hak ve özgürlüklere eşit şekilde sahip olmalıdır.
  • ✅ Sosyal ve Ekonomik Haklar İlkesi:
    • Adil Fırsat Eşitliği İlkesi: Belirli mevkilere gelmek bakımından insanlar eşit haklara sahip olmalıdır.
    • Farklılık İlkesi: Sosyal ve ekonomik eşitsizlikler, en dezavantajlı grup dikkate alınarak düzenlenmelidir.

---

2. Hukuki Pozitivizm ⚖️

Hukuki pozitivizm, hukukun kaynağını insan iradesinde ve toplumsal normlarda arayan, ahlaki değerlerden bağımsız olarak hukukun geçerliliğini inceleyen bir yaklaşımdır.

2.1. Temel Özellikleri ve Ahlak İlişkisi

• ✅ İnsan Ürünü: Hukuki normlar, insanlar tarafından oluşturulur ve toplumsal bir kaynağa sahiptir.
• ✅ Ayrılabilirlik Tezi: Hukukun geçerliliği için ahlaki olması zorunlu değildir. Hukuki olan her şey ahlaki olmayabilir, ahlaki olan her şey de hukuki olmayabilir.
• 📚 Tanıma Kuralı: Hukukun ne olduğunu ayırt etmeye yarayan bir kuraldır.
  • Sert Hukuki Pozitivistler: Tanıma kuralının ahlaki kriter içermemesi gerektiğini savunur, çünkü ahlakın öznelliği hukukun bulanıklaşmasına yol açar.
  • Yumuşak/Kapsayıcı Hukuki Pozitivistler: Tanıma kuralının ahlaki kriter içerebileceğini savunur, ancak bu kriterin tanıma kuralı tarafından öngörülmesi şartıyla. (Örn: Anayasanın temel hak ve özgürlüklere uygunluk şartı)

2.2. Hukuki Pozitivizmin Temsilcileri

2.2.1. John Austin (Analitik Hukuki Pozitivizm)

• ✅ Buyruk Kuramı: Hukuku, siyaseten üstün olan egemenin yaptırımla desteklenmiş buyrukları olarak tanımlar.
• Egemen: Bağımsız, başka kimseden buyruk almayan, kendisine alışkanlıkla itaat edilen ve sınırsız güce sahip olan kişidir.
• Yaptırım: Buyruğa uyulmadığında karşılaşılacak kötülük ihtimalidir. Uygulanabilir olması değil, öngörülmüş olması yeterlidir.
• Buyruk: İçerisinde yaptırım barındıran emirlerdir. (Emir + Yaptırım = Buyruk)
• Uluslararası Hukuk: Austin'e göre uluslararası hukuk, egemenin buyruğu olmadığı ve yaptırımla desteklenmediği için pozitif hukuk değil, pozitif ahlaktır.

2.2.2. Hans Kelsen (Saf Hukuk Kuramı)

• ✅ Normatif Pozitivizm: Hukukun geçerliliğini egemene bağlamayı reddeder. Hukuku diğer bilimlerden ayırarak "saf" bir hukuk bilimi kuramı oluşturur.
• Hukuk ve Ahlak Ayrımı: Hukuku ahlaktan ayıran temel unsur, hukuki normların müeyyide gibi zorlayıcı bir normla desteklenmesidir. Ahlaki normlarda bu tür zorlayıcı müeyyideler yoktur.
• Norm Hiyerarşisi: Hukuk, normlardan oluşan hiyerarşik bir sistemdir. Her norm geçerliliğini bir üstündeki normdan alır. En üstte varsayımsal bir "temel norm" (Grundnorm) bulunur.

2.2.3. H.L.A. Hart (Analitik Pozitivizm)

• Austin Eleştirisi: Austin'in egemen anlayışını (sınırsız, tek, bağımsız) ve alışkanlıkla itaati eleştirir. Hukukun sadece dışsal gözlemle değil, bireylerin kurallara içsel olarak yüklediği yükümlülük hissiyle anlaşılabileceğini savunur.
• Hukuk Kuralları Sistemi: Hukuku, birincil ve ikincil kurallardan oluşan bir sistem olarak tanımlar.
  • Birincil Normlar: Kişilerin davranışlarını düzenleyen ve onlara ödev yükleyen kurallardır (örn: "Öldürmeyeceksin").
  • İkincil Normlar: Birincil normlara ilişkin normlardır ve devlet temsilcilerine yöneliktir.
    • 📚 Tanıma Kuralı: Hukuk sisteminde hukukun ne olduğunu belirleyen kuraldır (örn: Anayasa).
    • 🔄 Değiştirme Kuralı: Yasaların nasıl değiştirileceğini düzenler, hukukun durağanlığını engeller.
    • ⚖️ Karar Verme Kuralları: İhtilaflar çıktığında kimlerin yetkili olduğunu ve nasıl karar verileceğini belirler, yaptırımların uygulanmasını sağlar.
• Hukuk ve Ahlak: Hukukun ahlaka uygun olması beklenir, ancak ahlaka aykırı olması onu hukuken geçersiz kılmaz.

2.2.4. Ronald Dworkin (Hart Eleştirisi ve İlkeler)

• Hukuk = Kurallar + İlkeler: Hukukun sadece kurallardan ibaret olmadığını, aynı zamanda ilkeleri de kapsadığını savunur.
• Çekirdek ve Gölge Anlam: Kuralların bazen açık (çekirdek anlam), bazen belirsiz (gölge anlam) alanları vardır. Gölge alanda hakim, sadece kurallarla değil, ilkelerle de karar verir.
• Kurallar ve İlkeler Farkı:
  • Kurallar: "Ya hep ya hiç" şeklinde uygulanır. Gerekli unsurlar varsa sonuç doğar, yoksa doğmaz.
  • İlkeler: Ağırlık boyutları vardır. Olaylara belirli oranlarda uygulanabilir veya yönlendirebilir. Çatıştıklarında biri uygulanmasa bile hukuk sisteminin dışında kalmaz.
• Herkül Hakim: Dworkin'e göre hakimlerin geniş takdir yetkisi yoktur. Doğru cevaba ulaşmak için kuralları ve ilkeleri yorumlayarak tek bir doğru cevabı bulabilen hakim "Herkül Hakim"dir.

---

3. Hukuk ve Ahlak İlişkisi Tartışmaları 🗣️

Hukukun toplumsal ahlakı korumak için bir araç olarak kullanılıp kullanılamayacağı temel bir tartışma konusudur.

3.1. John Stuart Mill ve Zarar İlkesi

• ✅ Zarar İlkesi: Bir eylemin ancak başkalarına zarar verdiğinde cezalandırılabileceğini savunur. Kişi kendisine zarar verse bile, üçüncü bir kişiye zarar vermiyorsa suç olarak düzenlenemez.
• ❌ Paternalizm Karşıtlığı: Devletin bireyi kendisine vereceği zararlardan koruma rolüne (baba gibi davranma) karşı çıkar.

3.2. Patrick Devlin ve Toplumsal Ahlak

• ✅ Toplumsal Ahlakın Korunması: Her türlü ahlaksızlığın hukukun alanına girdiğini ve cezalandırılabileceğini savunur.
• Toplumun Yapıtaşı: Toplumsal ahlak kuralları, toplumu bir arada tutan görünmez bağlardır. Bu kuralları bozan davranışlar yasaklanmalıdır.
• Meşruiyet: Toplumsal ahlak kurallarının cezalandırılmasının meşruiyeti, çoğunluk tarafından kabul edilmiş ve benimsenmiş olmalarından gelir.
• Devletin Rolü: Devlet, toplumu korumak ve bireyin erdemini yükseltmek için toplumsal ahlak konulu yasalar yapabilir.

3.3. Hart'ın Devlin'e Eleştirisi

• ✅ Mill'in Zarar İlkesini Benimser: Hart, Mill gibi zarar ilkesini benimser ancak paternalizmi de kabul eder.
• Bireysel Özgürlük: Sadece ahlaksızlığın cezalandırılması, bireyin özgürlüğüne zarar verir ve bu durum engellenmelidir.
• Toplumsal Ahlakın Değişkenliği: Toplumsal ahlakın değişebileceğini ve bir toplumun varlığını sürdürmek için belirli bir ahlak normuna bağlı kalmak zorunda olmadığını savunur.

3.4. Rawls ve Dworkin'in Görüşleri

• Rawls: Cehalet peçesi altındaki insanlar, toplumsal ahlakın dayatılmasının adil olduğunu düşünmezler, çünkü azınlık grubunda olmaları halinde kendilerine adaletsizlik yaratacağını bilirler. Cezai yaptırımlar uygulanamaz, ancak hukuki yaptırımlar (örn: boşanmada kusur) uygulanabilir.
• Dworkin: Toplumsal ahlakın, kişilerin temel hak ve özgürlüklerini sınırlamak için meşru bir gerekçe oluşturamayacağını savunur.

---

4. Hukuk Sosyolojisi 📊

Hukuk sosyolojisi, hukukun toplumsal kökenlerini, işlevlerini ve toplumsal değişimlerle ilişkisini inceleyen bir alandır. 19. yüzyıldaki Sanayi ve Fransız Devrimleri'nin yarattığı toplumsal sorunlara çözüm arayışıyla ortaya çıkmıştır.

4.1. Ortaya Çıkış Nedenleri

• Sanayi Devrimi: Kapitalist üretim tarzının ortaya çıkışı, işçi ve burjuva sınıflarının oluşumu, ekonomik eşitsizliklerin keskinleşmesi.
• Fransız Devrimi: Eşitlik, adalet gibi kavramların yaygınlaşması, aristokratik yapıdan vatandaş odaklı devlete geçiş.
• Temel Sorunlar:
  • Politik Sorun: İktidarı ele geçiren kadroların bencilleşmesi, iktidarın kendi çıkarları için kullanılması.
  • Ekonomik Sorun: Üretici sınıfın bencilliğinden kaynaklanan sınıf çatışmaları ve eşitsizlikler.
  • Güçlü Devlet Karşısında Bireyin Korunması: Devletin aşırı güçlenmesi karşısında bireyin haklarının korunması ihtiyacı (örn: Dreyfus Davası).

4.2. Klasik Sosyologlar ve Hukuk Yaklaşımları

4.2.1. Emile Durkheim (Uzlaşmacı Paradigma)

• ✅ Sosyal Olgular: Hukuku dışsal ve zorlayıcı bir sosyal olgu olarak görür. Bir sosyal olgu ancak başka bir sosyal olguyla açıklanabilir.
• Anahtar Kavram: İş Bölümü: Toplumların evrimini iş bölümünün karmaşıklaşmasıyla açıklar.
  • Mekanik Dayanışma (İlkel Toplumlar): Basit iş bölümü, benzerliklere dayalı, cezai yaptırımların yoğun olduğu hukuk.
  • Organik Dayanışma (Modern Toplumlar): Karmaşık iş bölümü, farklılıklara dayalı, onarıcı yaptırımların arttığı hukuk.
• Hukukun Evrimi: Cezai yaptırımlardan onarıcı yaptırımlara geçiş, bireyin önem kazanması ve mübadele zincirinin korunmasıyla ilişkilidir.
  • Cezanın Niceliksel Evrimi: Cezaların şiddeti, dünyevileşme arttıkça azalır, otoriterlik arttıkça artar.
  • Cezanın Niteliksel Evrimi: Bedensel cezalardan hapis cezasına geçiş, suçların ve cezaların şahsiliği ilkesinin gelişimi.
• Sözleşmelerin Evrimi: Statüden (kan bağı, kutsal ritüeller) ayni akitlere (dini şekil şartları) ve rızai akitlere (şekil serbestisi, iradenin önemi) geçiş.
• Sorun ve Çözüm:
  • Sorun: Bencil bireycilik.
  • Çözüm: Ahlaki (toplumcu) bireycilik, eğitim reformu, hukuki reform (mülkiyet hakkının sınırlandırılması), politik reform (korperasyonlar aracılığıyla devletin gücünün sınırlandırılması).

4.2.2. Karl Marx (Çatışmacı Paradigma)

• ✅ Üretim Tarzı: Hukuktaki değişimi üretim tarzlarındaki değişime bağlar. Alt yapı (üretim tarzı) üst yapıyı (hukuk, siyaset, ideoloji) belirler.
• Üretim Tarzının Unsurları:
  • Üretim Araçları: Emeğin nesnesi (hammadde) + Emek araçları (aletler).
  • Emek Gücü: İşçi.
  • Üretim Güçleri: Üretim araçları + Emek gücü.
  • Üretim İlişkileri: Üretim sürecindeki insanlar arası ilişkiler.
  • Üretim Tarzı: Üretim güçleri + Üretim ilişkileri.
• Kapitalist Üretim Tarzı: Burjuva (üretim araçlarına sahip) ve işçi sınıfı (emek gücüne sahip) arasındaki ilişki, ekonomik zorlamaya dayanır. Üretimin amacı sermaye biriktirme ve kâr elde etmektir. Kâr, emeğin bedeli ödenmemiş karşılığıdır.
• Hukuk Teorileri:
  • Yansıma Teorisi: Hukuk, üretim tarzının bir yansımasıdır.
  • Sınıfsal Araçsalcı Kuram: Devlet ve hukuk, egemen sınıfın (burjuva) çıkarları doğrultusunda kullandığı araçlardır.
  • Görece Özerklik Teorisi: Devlet, burjuvaziye tavizler vererek sistemin devamlılığını sağlar. Hukuk, hem baskı (polis, jandarma) hem de ideolojik (eğitim, din, medya) bir aygıt olarak işlev görür.
• Sorun ve Çözüm:
  • Sorun: Kapitalizm.
  • Çözüm: Kapitalist üretim tarzının değişmesi.

4.2.3. Max Weber (Rasyonelleşme ve Otorite)

• ✅ Marx ve Durkheim Eleştirisi: Ekonomik indirgemeciliği eleştirir. Hukukun değişiminde sadece iş bölümü veya üretim tarzı değil, kültürel faktörler ve bireysel motivasyonlar da etkilidir.
• Kapitalizmin Ruhu ve Protestan Ahlakı: Kapitalizmin yükselişinde Protestan ahlakının (çalışma, birikim yapma, mütevazı yaşam) önemli rol oynadığını savunur.
• Davranış Motivasyonları:
  • Duygusal Eylemler: Duygusal motivasyonlarla yapılan irrasyonel eylemler.
  • Geleneksel Eylemler: Sorgulamadan, alışkanlıkla yapılan irrasyonel eylemler.
  • Değere Yönelik Eylemler: Belirli bir değeri korumak amacıyla yapılan rasyonel eylemler.
  • Amaca Yönelik Eylemler: Amacı gerçekleştirmeyi mümkün kılacak şekilde yapılan rasyonel eylemler.
  • 💡 Rasyonelleşme: Zamanla amaca yönelik eylemlerin oransal olarak arttığını gözlemler.
• Otorite Tipleri (İktidar + Meşruiyet):
  • Karizmatik Otorite: Liderin kişisel çekiciliğine ve atfedilen yeteneklerine dayalı (duygusal eylem).
  • Geleneksel Otorite: Geleneklere ve geçmişten gelen kurallara dayalı (geleneksel eylem).
  • Rasyonel (Hukuki) Otorite: İktidarın yasalara ve kurallara dayalı olması (amaca yönelik eylem). Modern devletin temelidir.
• Bürokrasi: Hukuki otoritenin sürdürülebilmesi için rasyonel bürokrasiye ihtiyaç vardır.
• Sorun ve Çözüm:
  • Sorun: Bürokrasinin zamanla "demir kafes" haline gelerek demokrasiyle çatışması, atanmışlar ve seçilmişler arasındaki mücadele.
  • Çözüm: Karizmatik bir liderin bu düzeni değiştirebileceği öngörülür, ancak sonucun belirsizliği vurgulanır.

4.3. Kültürel Suç ve Kültürel Savunma

• 📚 Kültürel Suç: Hakim kültürün hukuk sistemi tarafından suç olarak görülen, ancak azınlık kültürünün bir üyesi tarafından kendi kültürüne uygun olduğu düşünülerek gerçekleştirilen eylem.
• 📚 Kültürel Savunma: Azınlık kültürüne mensup bir kişinin, işlediği suçun kendi kültüründe onaylanan veya göz yumulan bir eylem olduğunu ileri sürerek cezanın hafifletilmesini veya verilmemesini talep etmesi.
• ⚠️ Sınır: Hayat ve vücut bütünlüğüne zarar veren fiillerde kültürel savunma kabul edilemez.

---

Klasik Sınav Soruları ve Flash Kartlar 🧠

Bu bölüm, dersin temel kavramlarını pekiştirmek ve klasik sınav sorularına hazırlanmak için tasarlanmıştır.

Flash Kartlar

Ön Yüz: Doğal Hukuk'un temel prensipleri nelerdir? Arka Yüz: Hukukun adaletle özdeş olması, evrensel ahlak kurallarına uygunluğu, insan iradesinden bağımsızlığı.

Ön Yüz: Hobbes ve Locke'un toplum sözleşmesi kuramları arasındaki temel fark nedir? Arka Yüz: Hobbes'ta doğa hali kaos, devlet otoriter, direnme hakkı yaşama hakkı ihlalinde. Locke'ta doğa hali uyumlu, devlet sınırlı, doğal hakların (yaşam, mülkiyet, özgürlük) ihlalinde direnme hakkı.

Ön Yüz: Gustav Radbruch'un formülü hangi durumlarda bir yasanın hukuk vasfını yitirdiğini söyler? Arka Yüz: Yadsıma Savı (adaletin kasıtlı hiçe sayılması) ve Dayanılmazlık Tezi (insan haklarına dayanılmaz aykırılık).

Ön Yüz: John Rawls'un "cehalet peçesi" kavramını açıklayınız. Arka Yüz: Adalet ilkelerini belirlerken insanların kendi sosyal konumlarını, yeteneklerini veya inançlarını bilmeden karar vermesi gereken varsayımsal durum.

Ön Yüz: Hukuki Pozitivizm'in "Ayrılabilirlik Tezi" ne anlama gelir? Arka Yüz: Hukukun geçerliliği için ahlaki olması zorunlu değildir; hukuk ve ahlak birbirinden ayrılabilir.

Ön Yüz: John Austin'in "Buyruk Kuramı"na göre hukuk nedir? Arka Yüz: Siyaseten üstün olan egemenin yaptırımla desteklenmiş buyruklarıdır.

Ön Yüz: Hans Kelsen'in "Saf Hukuk Kuramı"nda hukuku ahlaktan ayıran temel unsur nedir? Arka Yüz: Hukuki normların müeyyide gibi zorlayıcı bir normla desteklenmesi.

Ön Yüz: H.L.A. Hart'ın birincil ve ikincil normlar ayrımını açıklayınız. Arka Yüz: Birincil normlar davranışları düzenlerken, ikincil normlar birincil normların nasıl çıkarılacağını, değiştirileceğini ve uygulanacağını düzenler (tanıma, değiştirme, karar verme kuralları).

Ön Yüz: Ronald Dworkin'e göre hukuk neden sadece kurallardan ibaret değildir? Arka Yüz: Hukuk, kuralların yanı sıra ilkeleri de içerir. İlkelerin ağırlık boyutu vardır ve hukuki muhakemede hakime yol gösterir.

Ön Yüz: John Stuart Mill'in "Zarar İlkesi"ni açıklayınız. Arka Yüz: Bir eylem ancak başkalarına zarar verdiğinde cezalandırılabilir; kişi kendisine zarar verse bile üçüncü kişiye zarar vermiyorsa suç değildir.

Ön Yüz: Patrick Devlin neden toplumsal ahlakın korunması gerektiğini savunur? Arka Yüz: Toplumsal ahlak, toplumu bir arada tutan görünmez bağlardır ve ahlaksızlıklar toplumun bütünlüğünü tehdit eder.

Ön Yüz: Durkheim'ın "mekanik dayanışma" ve "organik dayanışma" kavramlarını karşılaştırınız. Arka Yüz: Mekanik dayanışma (ilkel toplumlar) benzerliklere dayalı, basit iş bölümü; organik dayanışma (modern toplumlar) farklılıklara dayalı, karmaşık iş bölümü.

Ön Yüz: Karl Marx'ın "alt yapı" ve "üst yapı" ilişkisini hukuk bağlamında açıklayınız. Arka Yüz: Alt yapı (üretim tarzı) üst yapıyı (hukuk, siyaset, ideoloji) belirler. Hukuk, üretim tarzının bir yansımasıdır.

Ön Yüz: Max Weber'in "rasyonel-hukuki otorite" kavramını açıklayınız. Arka Yüz: İktidarın yasalara ve kurallara dayalı olması, modern devletin temelini oluşturan ve rasyonel motivasyonlarla itaat edilen otorite tipi.

Ön Yüz: Weber'e göre bürokrasi neden bir "demir kafes" haline gelebilir? Arka Yüz: İktidarın nüfuz alanı arttıkça bürokratik örgütlenme karmaşıklaşır ve zamanla bürokrasi, seçilmişlerin kararlarını denetleyerek demokrasiyle çatışan güçlü bir yapıya dönüşebilir.

Ön Yüz: Kültürel savunmanın kabul edilemeyeceği durumlar nelerdir? Arka Yüz: Hayat ve vücut bütünlüğüne zarar veren fiillerde kültürel savunma kabul edilemez.