MODÜL 6: MALZEME VE DONANIM - BAĞLAYICILAR (FASTENERLAR)

Bu çalışma materyali, havacılıkta kullanılan bağlayıcılar ve dişli sistemleri konusunu, ders ses kaydı transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derleyerek sunmaktadır.

---

📚 Giriş: Bağlayıcıların Önemi ve Türleri

Havacılık endüstrisinde, iki veya daha fazla bileşeni güvenli bir şekilde birleştirmek için bağlayıcılar (fastenerlar) kritik öneme sahiptir. Bu elemanların seçimi, bağlanacak malzemelere ve bağlantının uçak güvenliği açısından taşıdığı öneme göre değişiklik gösterir. Yanlış parça kullanımı ölümcül sonuçlar doğurabileceğinden, yalnızca uçak bakım manueli (AMM) tarafından onaylanmış bağlayıcıların kullanılmasına izin verilir. Bağlayıcılar metalik veya metalik olmayan malzemelerden üretilebilir ve esnek veya rijit olabilirler.

Derz (Joint) Kategorileri ✅

Bağlayıcılar, üç temel derz kategorisini oluşturmak için kullanılır:

1. Geçici Derzler: Hasar görmeden sökülebilen ve genellikle aynı bağlayıcının tekrar kullanılabildiği derzlerdir. Vidalar, somunlar, halka segmanlar ve çabuk açılan bağlayıcılar bu kategoride yer alır.
2. Kalıcı Derzler: Olağan bir temelde sökülmeye niyet edilmeyen, ayrılmaları durumunda bağlama maddesini veya birleştirilen bileşenleri hasara uğratacak derzlerdir. Yapıştırıcılar, perçinler ve kaynaklar kalıcı derzlere örnektir.
3. Esnek Derzler: Birleştirilen bileşenlerin birbirine göre nispeten hareket etmelerine olanak tanıyan derzlerdir. Vibrasyon takozları, evrensel kavramalar ve menteşeler bu tür derzlerde kullanılır.

⚠️ Önemli Not: Herhangi bir bağlayıcı kullanılırken, sadece onaylı malzemelerden yararlanılması ve yasal olduklarının teyit edilmesi sağlanmalıdır. Bu, uçak bakım manüelleri (AMM), kablo şemaları (WD), yapısal onarım manüelleri (SRM) ve resimli parça katalogları (IPC) gibi onaylı yayınlardaki Parça Numaraları (PN) referans alınarak yapılır.

---

📚 Vida Dişlileri: Yapı, Tipler ve Standartlar

Dişli bağlayıcılar, dişsiz bağlayıcıların aksine, parçaların neredeyse sonsuz sayıda sökülüp yeniden takılmasına olanak tanır. Bu nedenle, her kurulum için doğru bağlayıcının seçimi büyük titizlik gerektirir.

Vida Dişinin Temel Yapısı ⚙️

Bir vida dişi, harici (erkek) bir diş için yuvarlak bir çubuk içindeki sarmal bir oyuk kesimi veya dahili (dişi) bir diş için silindirik bir delik içerisinde kesilen yapıdır. Temel parçaları şunlardır:

• Adım: Bir dişin üzerindeki bir noktadan sonraki dişteki karşı noktaya olan mesafedir. (Örn: inç başına 10 diş ise adım = 1/10 inç).
• Tepe: Dişin çıkıntılı kısmıdır.
• Kök: Diş oyuğunun tabanıdır. Erkek bir diş için kök veya çekirdek çapı, dişin temelindeki malzemenin çapıdır.
• Yanak: Tepe ve kökü bağlayan düz diş parçasıdır.
• Diş Açısı: Yanaklar arasındaki açıdır (Örn: BSF için 55°, Unified için 60°).
• Avans: Vida dişinin bir tam dönüşünde eksenel olarak aldığı mesafedir. Tek bir diş atlaması için avans adıma eşittir.
• Heliks Açısı: Silindir üzerindeki eksenel uzunluk başına düşen diş sayısını belirler. Küçük heliks açılı (ince dişli) dişler, titreşim ve sıcaklık değişimlerine karşı daha güvenilir tutuş sağlar ve havacılıkta sıklıkla tercih edilir.

Diş Formları ve Tipleri 🛠️

• Tek ve Çok Atmalı Dişler: Tek atmalı dişler tek bir sürekli yivle oluşurken, çok atmalı dişler birden fazla yivle oluşturulur ve hızlı lineer hareketin gerekli olduğu yerlerde kullanılır.
• Sağ ve Sol El Dişleri: Somunun saat yönünde sıkılması sağ el, saat yönünün tersine sıkılması sol el dişidir. Sol el dişleri özel amaçlar için kullanılır.
• V Dişleri: Takoz etkisiyle sürtünmeyi artırır ve kendini kilitleme etkisi sağlar.
• Kare Profil Dişler: Hareket veya güç vidaları olarak en yüksek verimi sunar, stres derişimlerine daha az duyarlıdır.
• Yamuk Dişler: Kare dişe benzer, hareket (kurşun) dişi olarak kullanılır. Yanak açısı 30°'dir (US versiyonu Acme 29°).
• Testere Dişi Dişleri: Tek taraflı streslenen dişler için kullanılır, yanak açısı 33°'dir.
• Yuvarlatılmış Profil Diş: Yamuk dişin yuvarlatılmış versiyonudur, hasara en az duyarlıdır.
• Konik Dişler: Akışkan sızdırmayan bağlantılar için kullanılır, Whitworth diş tabanlıdır.

Uçaklarda Kullanılan Standart Diş Sistemleri 📊

Günümüzde dört ana diş sistemi kullanılır:

• İngiliz Sistemi: British Standard Whitworth (BSW - uçakta kullanılmaz), British Standard Fine (BSF - uçak bağlayıcılarında kullanılır), British Standard Pipe (BSP - boru hatları için).
• Amerikan Sistemi: American National Coarse (ANC) ve American National Fine (ANF). Her ikisi de 60° V dişlere sahiptir.
• Unified Sistemi: İngiltere, Amerika ve Kanada tarafından kabul edilen yaygın bir standarttır. 60° diş açısına sahiptir. Tipleri: UNC (kalın), UNF (ince), UNEF (ekstra ince), UN (sabit adımlı), UNS (özel), UNJF (yorulma dirençli). Havacılıkta özellikle UNC, UNF ve yorulma direnci yüksek UNJ profilleri kullanılır.
• Metrik Sistemi: 60° diş açısına sahiptir. Havacılıkta yüksek stresli uygulamalar için MJ profil kullanılır.

Diş Ölçümü ve Toleransları 📏

Dişlerin doğru ölçüde olduğunu temin etmek için vida dişi sınırı ölçüm aletleri (go/not go tıpa ve halka ölçüm aletleri) kullanılır. Toleranslar, parçalar arasında değişebilirliği sağlar ve doğru uyum sınıfını temin eder. Havacılıkta genellikle Sınıf 2 (Orta) ve Sınıf 3 (Sıkı) uyum sınıfları kullanılır.

---

📚 Havacılık Bağlayıcıları: Civatalar, Saplamalar, Vidalar ve Somunlar

Havacılıkta kullanılan bağlayıcılar, çeşitli malzemelerden üretilir ve özel işlemlerden geçer.

Genel Malzeme ve İşlemler 🔩

• Malzemeler: Alüminyum alaşımları, karbon çeliği, korozyon dirençli çelik (CRS), nikel alaşımlı çelik, titanyum alaşımları.
• Anti-korozyon İşlemleri: Kadmiyum kaplama, krom kaplama, anotlama, nitratlama.

Civata Tipleri ve Tanımları 🔩

• Altıgen Başlı Civatalar: Çok yönlü yapısal civatalar, germe ve kesme yüklerinde kullanılır. Delinmiş baş seçenekleri de mevcuttur.
• Havşa Başlı Civatalar: Şiddetli yük ve titreşimlere maruz kalan derzlerde kullanılır, uçak yüzeyinde pürüzsüz hava akışı sağlar.
• Dahili Altıgen Başlı Civatalar (Alyan Vidası): Hem kesme hem germe uygulamalarında kullanılır, yüksek dayanım çeliğinden yapılır. Erişimin sınırlı olduğu yerlerde kullanışlıdır.
• Delikli Civata: Uygun hareketin gerekli olduğu yerlerde (örn: koltuk kemeri bağlantı noktaları) kullanılır.
• Çengel Başlı (Clevis) Civatalar: Sadece kesme uygulamalarında (örn: kontrol kablosu bağlantıları) kullanılır, asla gerilim yüküyle kullanılmaz.
• 12 Noktalı Başlı Civatalar (Çift Altıgen): Titanyum veya ısı dirençli çelikten yapılır, esas olarak sıcak alanlardaki motor bileşenleri için kullanılır.

Civata Tanımlama Standartları 🏷️

Havacılıkta AN (Hava Kuvvetleri-Deniz Standardı), NAS (Ulusal Havacılık Standardı) ve MS (Askeri Standartlar) en yaygın kullanılan standartlardır. Bu standartlar, civatanın tipini, çapını, uzunluğunu, malzemesini, diş tipini ve delik konumunu belirten kodlama sistemleri kullanır. Metrik civatalar ise 'M' harfiyle ve milimetre cinsinden çap ve uzunlukla tanımlanır (örn: M6-15).

Somun Tipleri 🌰

• Tırtıklı Somunlar: Altıgen başlı civatalar veya saplamalarla kullanılır, büyük gerilim yüklerine dayanıklıdır. Emniyet pimi için boşluklara sahiptir.
• Motor Oyuklu Somunları: Tırtıklı somunlara benzer, motor uygulamalarında kullanılır.
• Düz Altıgen Somunlar: Sağlam yapılıdır, kesme ve gerilim yükleri için uygundur. Harici kilitleme aleti gerektirir.
• Kelebek Somunlar: Parmakla sıkılabilecek yerlerde ve sık sökülen montajlarda kullanılır.

Kendinden Kilitlemeli (Sert) Somunlar 🔒

Titreşim nedeniyle gevşemeyi önlemek için kullanılırlar. Dişler arasındaki sürtünmeyi artırarak çalışırlar.

• Nyloc Somun: Plastik bir eke sahip standart altıgen somundur. Plastik ek, cıvataya geçirildiğinde yüksek sürtünme yaratır. Aşırı sıcak bölgelerde kullanılmamalıdır.
• Oddie Somunu: Cıvata çapından küçük bir çember oluşturan altı dilden oluşan oyuklu uca sahiptir.
• Philidas Somunu: İki yerde yatay oyuklara sahip dairesel bir baştır.
• Aerotight: Philidas'a benzer, ancak oyukları dikey.
• Hafif Somunlar: Oval kilitleme bölgesine sahiptir, sürtünmeyi artırır.

Ankraj Somunları ⚓

Erişimin kısıtlı olduğu yerlerde kullanılır. Yapıya perçinlerle sabitlenirler. Tek veya çift bağlantı noktalarıyla, sabit veya hareketli kafeslerde bulunabilirler.

• Tinnerman Somunları: Ekonomik maliyetli, yapısal olmayan uygulamalarda (örn: kokpit panelleri) kullanılır.
• Strip Somunlar: Kolay bağlantı için bir şerit üzerinde birden fazla ankraj somunudur.

Vidalar 🔩

• Makine Vidaları: Genellikle cıvatalardan daha düşük dayanımlı malzemelerden yapılır. Kaplamaları, denetim plakalarını ve hafif yapısal parçaları tutturmak için kullanılır. Genellikle tüm uzunlukları boyunca dişlidir.
• Yapısal Vidalar: Alaşım çeliğinden yapılır, ısıl işlem görmüştür ve yüksek dayanım gerektiren yapısal durumlarda kullanılır.
• Kendinden Kılavuzlu Vidalar: İnce sac metale bileşenleri sabitlemek için kullanılır. Kendi dişini oluşturur.
• Sac Metal Somunları (Hız Somunları/Tinnerman Somunları): Kendinden kilitlemeli sac metal somunlardır, yapısal olmayan uygulamalarda kullanılır.

Saplamalar 🔩

Her iki ucu dişli metal kollardır. Cıvatanın kullanılamadığı veya istenmediği yerlerde tercih edilir.

• Tipler:
  • Standart Saplamalar: Tüm uzunluk boyunca sabit çapa sahiptir.
  • Belli Saplamalar: Ağırlık azaltması için düz kısmın çapı uç dişlerinin küçük çapına indirgenir.
  • Kademeli Saplamalar: Metal ucun dişi somun ucundan bir beden daha büyüktür, hasarlı delik onarımında da kullanılır.
  • Omuzlu Saplamalar: Maksimum rijitlik gerektiren yerlerde kullanılır, omuz metal yüzeye sımsıkı oturur.
• Takma ve Çıkarma: Saplama kutusu, özel saplama ekleme aleti veya kilitleme somunları kullanılarak takılır/çıkarılır.
• Kırık Saplama Çıkarma: Hasarın derecesine bağlı olarak delme, vida sökücü (ezy-out) veya yeniden diş açma gibi yöntemler kullanılır.
• Diş Çakmaları: Hasarlı dişleri onarmak veya daha güçlü bağlantılar sağlamak için kullanılır. Tel dişli çakmalar ve ince duvarlı çakmalar (anahtar-kilitli, presli, halka-kilitli, yapışık) olmak üzere iki ana tipi vardır.

Kılavuz Pimleri 📌

Sabit montajların veya bileşenlerin pozitif konumlanmasını ve hizalanmasını sağlar.

• Yuvarlak Pimler: Bir çarkı bir şafta sabitlemek veya birleşme yerinde eksen olmak için kullanılır.
• Clevis (Çatal) Pimler: Uçak kontrol sistemlerinde menteşe pimleri için kullanılır.
• Konik Pimler: Kesme yüklerini taşımak için tasarlanır, herhangi bir gevşek harekete izin vermez.

---

📚 Kilitleme Aletleri ve Emniyet Atma

Dişli bağlayıcıların tüm işlem ve stres şartları altında işlevlerini güvenli bir şekilde yerine getirmelerini sağlamak için kilitleme aletleri kullanılır.

Pozitif Olmayan Kilitleme 🛡️

Kuvvetini vida ve somun dişlilerine uygulayan yaylı pullar tarafından gerçekleştirilir.

• Pullar: Yumuşak malzemeleri korumak, sıkma ve vida çıkarma esnasında çizilmeyi önlemek için kullanılır.
• Yaylı Pullar: Vidalı birleşim yerlerinin gevşemesini, çözülmesini ve kendi kendine çıkmasını önler, özellikle dinamik yükler altında. Tek/çift sargılı, kıvrık, tas veya Bellevil pulu gibi tipleri vardır.
• Salınım-Dirençli Pullar: Çelik veya fosfor bronzundan üretilir, yaylı pulların yerine kullanılır.

Pozitif Kilitleme 🔐

Daha güvenilir bir emniyet sağlar.

• Kilitleme Telleri: Emniyetlemenin güvenilir bir yoludur. Gevşemeye meyilli vidalı bağlantılarda gerilme stresi altında çalışır.
• Çatallı Pimler: Altıgen başlı veya taçlı somunlu vidalar ve civatalarda kullanılır. Somunun çok fazla sıkılmamasına dikkat edilmelidir.
• Tırnaklı Pullar: Somun veya civata başını sabitlemek için kenarları bükülerek kullanılır.
• Kilitleme Plakaları: Somunların torklandıktan sonra gevşemesini önlemek için kullanılır, özellikle titreşimin yoğun olduğu yerlerde.
• Pal Somunları: Yay çeliği sac malzemesinden üretilen bir kilit somunu türüdür. Düz somun üzerinde sıkılır, pistonlu motorlarda yaygın kullanılır.

Emniyet Atma (Safety Wiring) 🔗

Havacılık endüstrisinde en yaygın kullanılan kilitleme formudur.

• Malzeme: Genellikle korozyon dirençli çelik veya ısı dirençli nikel alaşımından yapılır.
• Tel Ölçüsü: Çapına göre sınıflandırılır (örn: 22 SWG).
• Kurulum Kuralları:
  1. Tel, kilitlenen parçanın gevşeme yönünde dönmesini önleyecek şekilde konumlandırılır.
  2. Her 25 mm (1 inç) uzunlukta yaklaşık sekiz dönüş olmalıdır.
  3. Yaklaşma açısı veya çekme açısı dönme eksenine 45°'den az olmamalıdır.
  4. Tel sıkıca çekilmeli ve döndürme en az 13 mm (1/2 inç) sürdürülmelidir.
  5. Tel kesildikten sonra ucu personeli çizmemesi için altta ikiye katlanır.