Podit
Bu çalışma materyali, Abdullah KÜÇÜK tarafından hazırlanan ders notları ve ilgili ders kaydı transkripti kaynak alınarak oluşturulmuştur. 📚
9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Ortak Yazılı Konuları Çalışma Materyali
Bu çalışma materyali, 2025-2026 eğitim öğretim yılı 9. sınıflar Türk Dili ve Edebiyatı dersi ortak yazılı sınav konularını kapsamaktadır. Amacı, öğrencilerin sınavlara hazırlanırken başvurabilecekleri, konuları anlaşılır ve düzenli bir şekilde sunan kapsamlı bir rehber olmaktır. İçerik, edebi türlerin temel özelliklerinden anlatım biçimlerine, üslup ve dil özelliklerinden anlatıcı ve bakış açılarına kadar geniş bir yelpazeyi ele almaktadır.
1. Edebi Türler ve Ayırt Edici Özellikleri 📚
Edebi metinler, farklı tür ve özellikleriyle edebiyatın zenginliğini oluşturur.
1.1. Şiir
Şiir, içerik ve şekil özellikleriyle incelenir.
- Tema ve Konu:
- Tema: Şiirin ana duygusunu bir-iki sözcükle ifade eder. ✅
- Konu: Bir cümle haline getirilerek ifade edilir. ✅
- Örnek: İstiklal Marşı'nın teması "bağımsızlık", konusu ise "Türk milletinin bağımsızlık uğruna verdiği mücadele"dir.
- Açık İleti ve Örtük İleti:
- Açık İleti: Bir şiirdeki ifadenin herkesçe kolay anlaşılmasıdır. Günlük dilde kullanılan ifadelerdir. ✅
- Örtük İleti: Mecaz, çağrışım ve söz sanatları kullanıldığında ortaya çıkan, günlük dilde duyamayacağımız, kapalı anlam içeren ifadedir. Örtük ileti varsa "edebi dil" vardır. ✅
- Örnek: "Hava kapandı." (Açık ileti) "Güneş öğleye doğru bulutlara esir oldu." (Örtük ileti)
- Örnek: "İnsan bu su misali kıvrım kıvrım akar ya / Bir yanda akan benim öbür yanda Sakarya" dizelerinde Sakarya Nehri'nin akması açık iletiyken, insanın su gibi akması (ömrün gelip geçmesi) örtük iletidir.
- İmge: Bir şiirdeki hayali unsurlardır; gerçek hayatta olmayacak durumları ifade eder. ✅
- Örnek: "Sen geldin benim deli köşemde durdun" dizesindeki "deli köşe" ifadesi, insanın kalbini/gönlünü karşılayan hayali bir imgedir.
- Söz Sanatları/Edebi Sanatlar:
- Benzetme: "Gibi, benziyor, andırıyor" gibi ifadelerle bir varlığın başka bir varlığa benzetilmesi. ✅
- Kişileştirme: İnsana ait özelliklerin insan dışındaki varlıklara verilmesi. ✅
- Diğerleri: Tezat, mübalağa, intak (konuşturma) da sorulabilir.
- Ahenk Unsurları:
- Nazım Birimi: Beyit (iki dize), dörtlük (dört dize), bent (2 veya 4 dizeli olmayanlar). ✅
- Ölçü: Hece ölçüsü (dizelerdeki hece sayısı eşit), aruz ölçüsü (beyit ve şapkalı harf çoksa), serbest ölçü (dizelerdeki hece sayısı eşit değil). ✅
- Uyak Düzeni: Düz uyak (aaab, aaaa, aa bb cc), çapraz uyak (abab), sarmal uyak (abba), mani tipi uyak (aaba). ✅
- Kafiye Çeşitleri: Dize sonlarında görevi aynı olmayan ses benzerliğidir. Yarım kafiye (1 harf), tam kafiye (2 harf), zengin kafiye (2'den çok harf), cinaslı kafiye (eş sesli sözcüklerle). ✅
- Redif: Dize sonlarında aynı kelime veya aynı ekin tekrar etmesi. ✅
- Örnek:
Koyun verdi kuzu verdi süt verdi
Yemek verdi ekmek verdi et verdi
Kazma ile döğmeyince kıt verdi
Benim sâdık yârim kara topraktır
- Nazım birimi: dörtlük
- Ölçü: 11'li hece ölçüsü
- Uyak düzeni: aaab (düz uyak)
- Uyak çeşidi: yarım uyak (-t)
- Redif: verdi
1.2. Deneme
Düşüncelerin serbestçe, kanıtlama amacı gütmeden, rahat ve öznel bir üslupla yazıldığı öğretici metin türüdür. Yazar sanki kendisiyle konuşuyormuş gibidir. Tartışmacı anlatım biçimi kullanılır. ✅
1.3. Hikâye (Öykü)
Belli bir olayın kişi, yer ve zamana bağlı olarak kurgusal bir anlatımla aktarıldığı edebi metin türüdür. Amaç, bir olayı estetik zevk oluşturacak biçimde aktarmaktır. ✅
- Olay Hikâyesi: Hareket, heyecan ve merak unsurları ön plandadır. ✅
- Durum Hikâyesi: Hareket kısıtlıdır, kişilerin ruhsal durumlarına odaklanılır. ✅
1.4. Anı (Hatıra)
Bir kişinin geçmişindeki olayları birinci kişi ağzından, öğretici nitelikte aktardığı metinlerdir. Samimiyet göstergesidir ve dönemin yaşam biçimi hakkında bilgi verir. ✅
1.5. Günlük (Günce)
Kişinin gün içinde yaşadıklarını günü gününe, tarih belirterek yazdığı öğretici metin türüdür. Anılardan farkı günü gününe yazılmasıdır. ✅
1.6. Gezi Yazısı (Seyahatname)
Gezilip görülen yerlerin tanıtıldığı, gözlem, hem nesnel hem öznel ifadeler, açıklama, öyküleme ve betimlemenin kullanıldığı öğretici metin türüdür. Okuyanda gezme isteği uyandırmak amaçlanır. ✅
1.7. Roman
Hikâyeye göre daha uzun ve ayrıntılı olup, birden çok olayı, çok sayıda kişiyi ve geniş zaman-mekânı ele alan edebi metin türüdür. Kişilerin ruhsal ve fiziksel durumları ayrıntılı anlatılır. ✅
1.8. Eleştiri (Tenkit)
Bir sanatçının veya eserinin olumlu ve olumsuz yönlerinin nesnel bir yaklaşımla değerlendirildiği öğretici metindir. Amaç, sanatçıya ve okurlara yol göstermektir. Açıklayıcı anlatım kullanılır. ✅
1.9. Biyografi (Yaşam Öyküsü)
Tanınmış bir kişinin hayatının tanıtıldığı öğretici metinlerdir. ✅
1.10. Otobiyografi (Öz Yaşam Öyküsü)
Kişinin kendi hayatını anlattığı öğretici metinlerdir. ✅
1.11. Mülakat (Görüşme)
Bir gazetecinin tanınmış bir kişiyle soru-cevap şeklinde yaptığı planlı görüşmelerdir. ✅
2. Anlatım Biçimleri ve Düşünceyi Geliştirme Yöntemleri 💡
Metinlerde kullanılan anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yöntemleri, metnin amacına ve içeriğine göre farklılık gösterir.
2.1. Anlatım Biçimleri
- Öyküleme (Öyküleyici Anlatım): Bir olayın kişi, yer ve zaman unsurlarıyla birlikte hareketli bir şekilde anlatılmasıdır. Roman, hikâye gibi türlerde bulunur. ✅
- Betimleme (Betimleyici Anlatım/Tasvir): Bir varlığın veya durumun ayrıntılarıyla, gözde canlandırıcı bir şekilde tasvir edilmesidir. Hareket azalır, özellikler sıralanır. ✅
- Açıklama (Açıklayıcı Anlatım): Nesnel bilgilerle okuyucuya bilgi vermeyi amaçlar. Yazarın yorumu bulunmaz. ✅
- Tartışma (Tartışmacı Anlatım): Yazarın belli bir fikri savunarak okuru ikna etmeye çalıştığı, öznel ifadelerin yoğun olduğu anlatım biçimidir. ✅
2.2. Düşünceyi Geliştirme Yöntemleri
Öğretici metinlerde düşünceleri daha etkili kılmak için kullanılır.
- Tanımlama: Bir şeyin "ne olduğu"nun ifade edilmesidir. ✅
- Örnek: "Şiir, duyguları aktarma sanatıdır."
- Örnekleme: Soyut düşünceleri somutlaştırmak için örnekler verilmesidir. ✅
- Karşılaştırma: İki kavram veya düşünceyi kıyaslayarak farklılıkları ve benzerlikleri ortaya koymaktır. "En, daha" gibi ifadeler kullanılabilir. ✅
- Tanık Gösterme: Savunulan görüşü inandırıcı kılmak için tanınmış bir kişinin sözlerinden (tırnak içinde) alıntı yapmaktır. ✅
- Sayısal Verilerden Yararlanma: Bir düşüncenin kanıtlanabilmesi için istatistiki bilgilerden, sayısal verilerden ve grafiklerden faydalanmaktır. ✅
- Benzetme: Bir kavramı veya varlığı başka bir kavramın özelliklerine atfederek anlatmaktır. ✅
3. Üslup/Dil ve Anlatım 🗣️
Üslup, metnin dil ve anlatım özelliklerini kapsar.
- Edebi Metinlerde: Edebi bir dil, mecaz anlamlı sözcükler, öznel ifadeler, sürükleyici ve merak uyandırıcı anlatım, öyküleme ve betimleme kullanılır.
- Öğretici Metinlerde: Sade ve anlaşılır bir dil, nesnel anlatım, kısa ve açık ifadeler, gerçek ve terim anlamlı sözcükler kullanılır.
- Karşılaştırma Örneği:
- Edebi metinde amaç estetik zevk uyandırmak, öğretici metinde bilgi vermektir.
- Edebi metin kurmacadır, öğretici metinde gerçeklik söz konusudur.
- Edebi metinde sanatsal bir söyleyiş varken, öğretici metinde kısa ve açık ifadeler kullanılır.
4. Anlatıcı ve Bakış Açıları 👁️
Anlatıcı, edebi metinlerde okura olayı anlatan kurgusal kişidir. Yazar değildir.
4.1. Anlatıcı
- 1. Kişili Anlatıcı: Yazarın kendisini hikâyenin içinde, kahramanlardan biri olarak kurguladığı anlatım tarzıdır. Cümleler "...geldiğimi, ...gergindim" gibi ifadelerle biter. ✅
- 3. Kişili Anlatıcı: Yazarın kendisini hikâyenin dışında tutarak olayları aktardığı anlatım tarzıdır. Cümleler "...geldi, ...gergindi" gibi ifadelerle biter. ✅
4.2. Bakış Açıları
- Kahraman Anlatıcı Bakış Açısı: Olay örgüsü, mekân ve kişiler eserin başkahramanlarından biri tarafından anlatılır. Anlatıcı "ben"dir ve anlattıkları yaşadıklarıyla sınırlıdır. ✅
- İlahî (Tanrısal - Hâkim) Bakış Açısı: Anlatıcı kendisinden "ben" diye söz etmez, "o"yu kullanır. Her şeyi bilir, kahramanların duygularını, düşüncelerini ve kafalarından geçenleri anlar ve anlatır. ✅
- Gözlemci Bakış Açısı: Anlatıcı, etrafında olup bitenleri bir kamera gibi izler, tarafsız bir tutumla gözlemlerini aktarır. İlahi anlatıcı gibi her şeyi bilmez, "o"yu kullanır. ✅
5. Anlatım Teknikleri ⚙️
Roman ve hikâye türlerinde öyküleme ve betimlemeye ek olarak kullanılan tekniklerdir.
- İç Monolog (İç Konuşma): Kahramanın kendi iç dünyasını bize kendisinin anlatmasıdır. Ruh halini, psikolojik durumunu kendi ifadelerinden öğreniriz. ✅
- Bilinç (Şuur) Akışı: Kahramanın kendi kendine konuşması, zihninden geçenleri mantıksal bir sıraya bağlı kalmadan aktarmasıdır. ✅
- Örnek: "Ayakkabımı çaldırmıştım geçen hafta. Ne berbattı!.. Yolun karşısındaki kedi de ne güzel görünüyor! Geçeyim de şunu seveyim biraz…Müdür arar mı acaba birazdan. Yemek de ağır geldi galiba. Midem yanıyor…"
- Diyalog: Karakterlerin birbiriyle yaptıkları karşılıklı konuşmalardır. ✅
- Özetleme: Anlatıcının olayları, kişileri veya diğer unsurları kısaca aktarmasıdır. ✅
- İç Çözümleme: Anlatıcının (ilahi bakış açısıyla) bir kahramanın iç dünyasını, ruh halini, düşüncelerini ve psikolojisini bize aktarmasıdır. İç monolog ve bilinç akışından farklı olarak söz anlatıcıya aittir. ✅
- Geriye Dönüş: Anlatıcının romandaki güncel zamandan geriye giderek kahramanının geçmişine dair bilgiler vermesidir. ✅
6. Ana Fikir/Ana Düşünce 🎯
Bir yazıda verilmek istenen esas mesajdır. Slogan cümleler veya atasözlerine benzer kapsayıcı bir cümle ile ifade edilir. ✅
- Örnek: "Ormanları korumak için herkesi bilinçlendirmeliyiz."
7. Milli, Manevi ve Evrensel Değerler 🌍
- Milli Değerler: Kültürümüze, milletimize ait değerlerdir (bayrak sevgisi, vatan sevgisi, büyüklerin elini öpmek). ✅
- Manevi Değerler: İnancımızla ilgili değerlerdir (ezan sesi, namaz kılmak, Kur'an'a saygı duymak). ✅
- Evrensel Değerler: Tüm dünyada önem verilen kavramlardır (insancıl olmak, empati kurmak, doğayı sevmek, çocuk haklarını savunmak). ✅
8. Dönemin Özellikleri 🕰️
Her eser yazıldığı dönemin izlerini taşır. Roman veya hikâyedeki kahramanların yaşam şekilleri, iletişimleri, aile ilişkileri, gelenek ve görenekler eserin dönemsel özelliklerini yansıtır. ✅
- İpuçları: Ulaşım şekilleri, bayram gelenekleri, komşuluk ilişkileri, savaşın etkisi gibi unsurlara dikkat edilmelidir.
9. Hikaye veya Romandaki Kişilerin/Kahramanların Ruhsal Durumu 🧠
Roman ve hikâyelerde kişilerin ruhsal durumları ve fiziksel özellikleri ayrıntılı anlatılır. Kahramanın olaylar karşısındaki tepkileri, hissettikleri ve psikolojisi yazar tarafından açıklanır. ✅
- Örnek: "Kahraman kararsız ve çaresiz görünmektedir çünkü içinde bulunduğu koşullardan vazgeçmesi mümkün değildir."
10. Roman Türleri 📖
- Sosyal Roman: Toplumsal sorunları (ekonomik bunalımlar, sınıfsal çelişkiler) konu edinir. ✅
- Örnek: Çalıkuşu (Reşat Nuri Güntekin)
- Macera (Serüven) Romanları: Kahramanın başından geçen hareketli, maceralı olayları anlatır. Merak ögesi hakimdir. ✅
- Tarihî Roman: Tarihî dönem, olay ve kişileri konu edinir. ✅
- Örnek: Cezmi (Namık Kemal), Devlet Ana (Kemal Tahir)
- Psikolojik Roman (Tahlil Romanı): Roman kahramanlarının psikolojisini tahlillerle anlatır. ✅
- Örnek: Eylül (Mehmet Rauf), Dokuzuncu Hariciye Koğuşu (Peyami Safa)
- Bilim Kurgu Romanı: Gelecekte olabilecek olayları bilimsel bir yaklaşımla, hayal gücünü de kullanarak anlatır. ✅
- Fantastik Roman: Gerçeküstü olay, kişi ve yerleri konu alır. ✅
- Örnek: Harry Potter, Yüzüklerin Efendisi
- Polisiye Roman: Polisiye olayların konu edildiği; aksiyon, gizem, heyecan, korku ögeleri içeren romandır. ✅
- Örnek: Sherlock Holmes, Esrar-ı Cinayât (Ahmet Mithat Efendi)
- Biyografik Roman: Topluma mal olmuş bir kişinin yaşamını, yaptıklarını anlatan romanlardır. ✅
- Örnek: Bir Bilim Adamının Romanı (Oğuz Atay)
- Otobiyografik Roman: Yazarın kendi hayatını konu edindiği romanlardır. ✅
11. Öğretici Metin-Edebi Metin Karşılaştırması ⚖️
Metinler, yazılış amaçları, gerçekliği ele alış biçimleri, dil ve anlatım özellikleri bakımından sınıflandırılır.
- Sanatsal (Edebi) Metinler:
- Amaç: Estetik zevk uyandırmak, beğeni kazanmak.
- Gerçeklik: Yazarın yorumuyla ele alınır, kurmacadır.
- Dil ve Anlatım: Mecaz ve yan anlamlar, deyimler, çağrışım gücü, öznellik, yoruma açık, öyküleyici ve betimleyici anlatım.
- Öğretici Metinler:
- Amaç: Bilgi vermek, düşünceleri okuyucuya ulaştırmak.
- Gerçeklik: Değiştirilmeden aktarılır, nesnellik ön plandadır.
- Dil ve Anlatım: Gerçek ve terim anlamlar, nesnellik, açıklayıcı ve tartışmacı anlatım.
12. Edebiyatın Diğer Disiplinlerle İlişkisi 🔗
Edebiyat, insanı ve toplumu konu edindiği için birçok bilim dalıyla ilişki içerisindedir.
- Başlıca İlişkiler: Edebiyat-tarih, edebiyat-din, edebiyat-sosyoloji, edebiyat-felsefe, edebiyat-coğrafya, edebiyat-psikoloji, edebiyat-astronomi, kimya, biyoloji, tıp vb. ✅
- Karşılıklı Etkileşim: Edebiyat diğer bilimlerden yararlanabildiği gibi (tarihi romanlar tarihten, tasavvufi şiirler dinden), diğer disiplinler de edebiyattan yararlanabilir (bir şiirin bestelenmesi, bir romanın filme çekilmesi).
13. Çatışma ⚔️
Bir hikâyedeki karakterlerin üstesinden gelmesi gereken her türlü meydan okuma, mücadele veya engeldir. Hikâyelerin ilerlemesi için gereklidir.
- Çatışma Türleri:
- İnsan-İnsan Çatışması: İyi-kötü, cimri-cömert, tembel-çalışkan gibi zıt karakterlerin mücadelesi. ✅
- İnsanın Kendisiyle Çatışması: İnsanın ruh halinin karmaşıklığı, kararsızlık yaşaması gibi iç mücadeleler. ✅
- İnsan-Toplum Çatışması: İnsanın toplumda değer görmemesi, haklarının çiğnenmesi, toplumun mağduriyete sahip çıkmaması gibi durumlar. ✅
- İnsan-Doğa Çatışması: İnsanın doğa şartlarıyla veya doğanın zorluklarıyla mücadelesi. ✅
- Örnek: Ağustos Böceği ile Karınca fablında tembellik-çalışkanlık çatışması.
14. Bazı Şair ve Yazarların Edebi Kişilikleri ✍️
Sınavda, verilen bir yazar biyografisi ve metinlerden yola çıkarak yazarın sanat anlayışını veya metnin kime ait olabileceğini tespit etmeniz istenebilir.
- Faruk Nafiz Çamlıbel: Şiirlerini hece ölçüsüyle yazar. Sade ve anlaşılır bir dil kullanır, Türkçe sözcüklere ağırlık verir. Milli konuları, Anadolu'yu ve memleket manzaralarını işler. ✅
- İpucu: Hece ölçüsü, dörtlükler, halk şiiri geleneği, memleket sevgisi.
- Ömer Seyfettin: Modern Türk hikâyeciliğinin öncüsüdür. Maupassant (Olay) tarzı hikâyenin önemli temsilcisidir. Hikâyelerinde çocukluk, askerlik, toplumun gülünçleşen yönleri ve Türk tarihi konularını işler. Milli değerlere önem verir, "Yeni Lisan" makalesiyle Türkçenin sadeleşmesine katkıda bulunur. ✅
- İpucu: Olay hikâyesi, milli konular, Türk tarihi, sade dil.
- Refik Halit Karay: Anadolu'ya ait gözlemleri ve bu gözlemleri yansıttığı diliyle Türk edebiyatı için önemlidir. ✅
- Reşat Nuri Güntekin: Romanlarında bireysel ve toplumsal konuları iç içe işler (aşk, yalnızlık, yozlaşma, kuşak çatışması). Eserlerinde gözlem ön plandadır, sosyal eleştiriye yer verir. Konuşulan Türkçeyi roman dili haline getirmiş, açık, akıcı ve duru bir üslubu vardır. "Memleket Hikâyeleri" ile Anadolu insanını gerçekçi bir gözle anlatır. ✅
- İpucu: Kuşak çatışması, öğretmenlik teması, Anadolu gözlemleri, sade ve akıcı dil.
