Podit
Bu çalışma materyali, çeşitli ders kaynaklarından (sesli transkript ve kopyalanmış metinler) derlenerek oluşturulmuştur.
18. Yüzyıl Osmanlı Siyasi Tarihi ve Politikaları 🌍
- yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu için önemli dönüşümlerin yaşandığı, Avrupa'daki güç dengelerinin değiştiği ve imparatorluğun dış politikada yeni stratejiler geliştirmek zorunda kaldığı bir dönemdir. Bu yüzyılda Avrupa devletlerinin Makyevelist yaklaşımları, Rusya'nın genişleme politikaları ve Osmanlı'nın Batı karşısında yaşadığı askeri ve siyasi kayıplar, imparatorluğun geleceğini derinden etkilemiştir. İmparatorluk, bu dönemde gerileme sürecinden dağılma sürecine doğru ilerlemiştir.
1. Avrupa'daki Gelişmeler ve Osmanlı'ya Etkileri 📈
- yüzyıla girildiğinde, Avrupa'da feodal yapıların zayıflaması ve ulus devletlerin yükselişi, Osmanlı İmparatorluğu'nun eski gücünü korumasını zorlaştırmıştır. Özellikle II. Viyana Kuşatması (1683) sonrası imzalanan Karlofça Antlaşması (1699) ile Avrupa devletleri arasında Osmanlı'ya karşı bir birlik ruhu oluşmuştur.
1.1. Makyevelizm 📚
Bu dönemde Avrupa devletleri, hedeflerine ulaşmak için her yolu mübah gören bir dış politika benimsemiştir. Bu yaklaşıma Makyevelizm denir. Devletler, kendi çıkarları doğrultusunda diplomatik çabalarla kötü anlaşmalar imzalatabilir veya gerektiğinde diğer devletleri küçümseyebilir hale gelmiştir.
1.2. Fransa 🇫🇷
- İngiltere ile Rekabet: 1756-1763 yılları arasındaki Yedi Yıl Savaşları'nda İngiltere'ye yenilerek sömürge imparatorluğu kurma hedeflerinde darbe almıştır.
- Fransız İhtilali (1789): Bu savaşların ekonomik yükü, Fransa'da ihtilale yol açmış ve "her millete bir devlet" ilkesiyle milliyetçilik akımını tüm dünyaya yaymıştır. Bu durum, çok uluslu Osmanlı ve Avusturya gibi imparatorlukları olumsuz etkilemiştir.
- Mısır'ın İşgali (1798): Osmanlı'nın dostu olarak bilinen Fransa'nın, Napolyon komutasında Mısır'ı işgal etmesi, Makyevelist politikanın bir örneği olarak görülmüştür.
1.3. Avusturya 🇦🇹
- Balkanlar'daki Emelleri: Balkanlar'a hakim olma ve Ege Denizi'ne ulaşma hedefi gütmüştür.
- Rusya ile İşbirliği: Osmanlı'ya karşı Rusya ile sürekli işbirliği içinde olmuştur.
1.4. Rusya ve Genişleme Politikaları 🇷🇺
- I. Petro'nun Vizyonu: Çar I. Petro'nun "sıcak denizlere inme" politikası, Rusya'nın Karadeniz ve Akdeniz'e ulaşma hedefini belirlemiştir. Bu hedef, Kırım'ı ele geçirme, Boğazlar, Orta Asya ve Kafkaslar'a yayılma gibi genişleme politikalarını içermiştir.
- Panslavizm: Balkanlar'daki Slav topluluklarını Osmanlı'dan ayırarak tek bir Slav birliği altında toplama amacı gütmüştür. Bu politika, Fransız İhtilali sonrası milliyetçilik akımının etkisiyle daha da güçlenmiştir.
- Rus Projeleri:
- Dakya Projesi: Avusturya ile işbirliği içinde Eflak ve Boğdan'da Dakya adında bir tampon devlet kurmayı öngörmüştür.
- Grek Projesi: Prens Potemkin tarafından hazırlanan bu proje, İstanbul merkezli bir Rus devleti kurarak eski Bizans İmparatorluğu'nu canlandırmayı hedeflemiştir. Rusların çocuklarına "Konstantin" adını vermesi bu emellerin bir göstergesidir.
2. 18. Yüzyıl Siyasi Olayları ve Antlaşmalar ✅
2.1. Prut Antlaşması (1711) 🤝
- Nedenleri: İsveç Kralı XII. Şarl (Demirbaş Şarlı)'ın Rus takibinden kaçarak Osmanlı topraklarına sığınması ve Rusların Osmanlı sınırlarını ihlal etmesi.
- Sonuçları:
- Azak Kalesi Osmanlı'ya geri verilmiştir.
- Osmanlı, Karlofça (1699) ve İstanbul (1700) Antlaşmaları'nda kaybettiği toprakları geri alma umudu taşımıştır.
- XII. Şarl, uzun süre Osmanlı topraklarında misafir edilmiştir.
2.2. Pasarofça Antlaşması (1718) 📉
- Nedenleri: Osmanlı'nın Avusturya'ya karşı Petervaradin Savaşı'nı kaybetmesi.
- Sonuçları:
- Osmanlı, Batı'nın askeri ve teknolojik üstünlüğünü ilk kez resmen kabul etmiştir.
- Lale Devri'nin başlangıcı olmuştur. Bu dönemde askeri reformlar yerine daha çok Batı'nın yaşam tarzı ve kültürü örnek alınmıştır.
2.3. Belgrad Antlaşması (1739) ⚔️
- Nedenleri: I. Mahmut döneminde (1730-1754) başlatılan Batı tarzı askeri reformlar (Humbaracı Ahmet Paşa'nın çalışmaları, Humbaracı Ocağı'nın kurulması) sayesinde Osmanlı'nın 1736-1739 Osmanlı-Avusturya ve Rusya Savaşları'nda başarılar elde etmesi.
- Sonuçları:
- Osmanlı, Belgrad Savaşı'nı kazanarak önemli bir askeri zafer elde etmiştir.
- Fransa'nın arabuluculuğu ile imzalanmıştır.
- 1740 Kapitülasyonları: Fransa'nın arabuluculuğuna karşılık olarak I. Mahmut, Fransa'ya verilen kapitülasyonları sürekli hale getirmiştir. Bu durum, Osmanlı ekonomisi üzerinde uzun vadede olumsuz etkiler yaratmıştır.
2.4. Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ⚠️
- Nedenleri: 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında 1770 Çeşme Baskını'nda Osmanlı donanmasının Ruslar tarafından yakılması ve savaşın kaybedilmesi.
- Sonuçları: Osmanlı tarihinde bir dönüm noktasıdır ve en ağır antlaşmalardan biridir.
- Kırım'ın Bağımsızlığı: Kırım bağımsız olmuştur. Bu, Osmanlı tarihinde ilk kez tamamı Müslüman olan bir bölgenin kaybedilmesi anlamına gelir.
- Halifeliğin Siyasi Kullanımı: Kırım halkının dini açıdan Osmanlı halifesine bağlı kalması kararlaştırılmıştır. Bu madde ile halifelik makamı ilk kez siyasi bir araç olarak kullanılmıştır.
- Rusya'nın Hakları:
- Rusya, İstanbul'da daimi elçi bulundurma hakkı kazanmıştır.
- Rusya, Balkanlar'da istediği yerde konsolosluk açma hakkı elde etmiştir. Bu durum, Rusya'nın Osmanlı'nın iç işlerine karışmasına ve Panslavizm politikasını uygulamasına zemin hazırlamıştır.
- Osmanlı, tarihinde ilk kez savaş tazminatı ödemek zorunda kalmıştır.
- Rusya, Ortodoksların hamisi olma hakkını elde etmiştir.
2.5. Aynalıkavak Tenkihnamesi (1779) 📜
- Kırım'a özerklik verilmiş ve Şahin Giray'ın hanlığı kabul edilmiştir. Bu, Kırım'ın Rusya'ya bağlanma sürecinin bir adımı olmuştur.
2.6. Özi Katliamı (1788) 🩸
- 1787-1792 Osmanlı-Rus ve Avusturya Savaşları sırasında, Ruslar tarafından Özi Kalesi'nde 25.000 Osmanlı vatandaşının katledildiği bir olaydır. Bu katliamın haberi, dönemin padişahı I. Abdülhamid'in felç geçirmesine neden olmuştur.
2.7. Ziştovi Antlaşması (1791) 🕊️
- Fransız İhtilali'nin etkisiyle kendi topraklarında milliyetçi ayaklanmalarla karşılaşan Avusturya, Osmanlı ile Ziştovi Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekilmiştir.
2.8. Yaş Antlaşması (1792) 💔
- Osmanlı'nın Rusya ile imzaladığı bu antlaşma ile Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu resmen kabul edilmiştir. Bu antlaşma, Osmanlı İmparatorluğu'nun gerileme döneminin sona erip dağılma dönemine girdiğinin bir göstergesi olarak kabul edilir.
3. Denge Politikası ve Yüzyıl Sonu Gelişmeleri ⚖️
- yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı İmparatorluğu, Avrupa devletleri arasındaki çıkar çatışmalarından faydalanarak varlığını sürdürme stratejisi olan denge politikasını benimsemek zorunda kalmıştır.
3.1. Fransa'nın Mısır'ı İşgali (1798) ⚔️
- Napolyon'un Hedefi: Napolyon, Mısır'ı işgal ederek Doğu'ya açılma ve İngiltere'nin sömürge yollarını kesme amacı gütmüştür.
- Cezzar Ahmet Paşa ve Akka Savunması: Fransız modeline göre kurulan Nizam-ı Cedit ordusu ve 90 yaşındaki Cezzar Ahmet Paşa, Napolyon'u Akka'da durdurarak önemli bir başarı elde etmiştir. Bu olay, Nizam-ı Cedit ordusunun ilk ve son büyük başarısı olmuştur.
- Denge Politikasının İlk Uygulanışı: Osmanlı Devleti, Mısır'ın kaybının İngiltere'nin çıkarlarına aykırı olduğunu bilerek, İngiltere ve Rusya'dan yardım talep etmiştir. Bu durum, Osmanlı'nın tarihinde ilk kez bir başka devletten askeri yardım istemesi anlamına gelmiş ve denge politikasının ilk önemli uygulaması olmuştur.
4. Dönemin Büyük Güçleri 📊
- yüzyılda Avrupa'nın büyük güçleri olarak şu devletler öne çıkmıştır:
- ✅ İngiltere
- ✅ Fransa
- ✅ Rusya
- ✅ Avusturya
- ✅ Prusya (Almanya)
Sonuç 💡
- yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu için Batı'nın askeri ve siyasi üstünlüğünün kabul edildiği, önemli toprak kayıplarının yaşandığı ve dış politikada denge arayışlarının başladığı bir dönem olmuştur. Prut ve Pasarofça gibi antlaşmalarla Batı ile ilişkiler yeniden tanımlanmış, Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım'ın kaybı gibi büyük coğrafi ve siyasi kayıplar yaşanmıştır. I. Mahmut dönemindeki askeri reformlar kısa süreli başarılar getirse de, genel eğilim imparatorluğun zayıflaması yönünde olmuştur. Yaş Antlaşması ile Kırım'ın Rusya'ya geçmesi ve Fransa'nın Mısır'ı işgali karşısında denge politikasının uygulanması, Osmanlı'nın artık eski gücünde olmadığını ve varlığını sürdürmek için yeni stratejilere ihtiyaç duyduğunu göstermiştir. Bu yüzyıl, Osmanlı'nın gerileme döneminden dağılma dönemine geçişinin temelini atmıştır.
